Տոնավաճառների թեմային բազմից ենք անդրադարձել, ներկայացնելով դրանցում առեւտրի առանձնահատկությունները, իրական եւ ցույց տրվող շրջանառության ահռելի տարբերությունները, առեւտրականների դժգոհությունները, երբ փորձ է կատարվել իրական փաստաթղթաշրջանառությունը բացահայտել: Հիմնական խնդիրն այժմ այստեղ այն է, որ տոնավաճառներում այդ ամենը մնաց գրեթե անփոփոխ: Բացի դրանից, որքան էլ իշխանություններն անընդհատ զիջեցին առեւտրականների պահանջներին, վերջիններիս դժգոհությունները չվերացան: Դրանցից վերջինը տեղի ունեցավ Երեւանի ամենախոշորՙ Մալաթիայի տոնավաճառում:
Այս անգամ, ի տարբերություն նախորդ անգամների, տոնավաճառի առեւտրականները իրենց բողոքը ճիշտ հասցեով էին ուղղումՙ տոնավաճառի սեփականատիրոջը: Նրանք պահանջում էին իջեցնել տաղավարի վարձակալման գումարը, որը, նրանց տեղեկացմամբ, կազմում է ամսական 120 հազար դրամ: Համեմատության համար նշենք, որ իրենց գործունեությունից պետությանը նրանք վճարում են դրանից մոտ 10 անգամ ավելի քիչՙ միջին ամսական 10-15 հազար դրամ շրջանառության հարկ: Տեղեկացնենք նաեւ, որ օրենքով դա առեւտրականների շրջանառության 5 տոկոսն է, եթե նրանք չեն ցանկանում ցույց տալ իրենց ապրանքների իրական փաստաթղթաշրջանառությունը: Ցանկանալու դեպքում նրանք կվճարեն ընդամենը 1 տոկոս շրջանառության հարկ: Սակայն բոլորը վճարում են 5 տոկոսը, ինչը կարող է տարօրինակ թվալ առաջին հայացքից: Իրականում հասկանալի է, որ առանց շրջանառությունը ցույց տալու վճարվող 5 տոկոսն ավելի քիչ գումար է կազմում, քան իրական շրջանառություն ցույց տալու դեպքումՙ 1 տոկոսը:
Եթե մի փոքրիկ հաշվարկ կատարենք ըստ 5 տոկոս վճարվող հարկի, որը գումարային առումով 10-15 հազար դրամ է, ապա կստացվի, որ յուրաքանչյուր առեւտրականի շրջանառությունը 200-300 հազար դրամ է: Եթե դրանից էլ հանենք 120 հազար դրամ տոնավաճառում տաղավարի վարձակալության համար տրվող գումարը, ապա կստացվի, որ ամսական տոնավաճառի առեւտրականների շահույթը 80-180 հազար դրա՞մ է: Հետաքրքրական է, որեւէ մեկը կարո՞ղ է հավատալ դրան: Այդուհանդերձ, նրանք հենց այդքան շրջանառություն են ցույց տալիս, վճարում այդքան հարկ, պետությունն էլ աչք է փակում դրա վրա` «մարդիկ թող իրենց գլուխը պահեն» հիմնավորմամբ: Առեւտրով չզբաղվող մարդկանց պարագան, որոնք անգամներով ավելի քիչ եկամուտՙ աշխատավարձ են ստանում, բայց ավելի շատ հարկային պարտավորություն են կատարում, մի տեսակ անտեսվում է:
Անհասկանալի է նաեւ այն հոգեբանությունը, երբ տոնավաճառի տնօրենը համաձայնվում է իջեցնել վարձավճաը 20 հազար դրամով, ասելով, որ առեւտրականները իրենք կատարեն իրենց հաշվապահությունը, վերջիններս հիմա էլ դրա հետ չեն համաձայնվում: Հաշվապահություն կոչվածն էլ ամսական մեկ անգամ շրջանառության հարկի էլեկտրոնային հաշվետվություն ուղարկելն է, որը բարդ չէ եւ ընդամենը 5-10 րոպե ժամանակ է խլում:
Այս ամենով հանդերձ, հարկ է նշել, որ Մալաթիայի տոնավաճառի առեւտրականների բողոքն ունի հիմնավորում եւ այն ընդհանրական է: Առեւտրի ծավալներն ընդհանրապես նվազել են, իսկ տոնավաճառներումՙ ավելի շատ: Մարդիկ, որոնք սովորել են փողերի հոսքին, բնականաբար նեղվում են, երբ այն սկսում է նվազել: Պահանջել պետությունից իջեցնել հարկերըՙ նրանք այլեւս չեն կարող, որովհետեւ իջեցնելու տեղ պարզապես չկա: Տոնավաճառները համարյա ազատ տնտեսական գոտի են եւ, դրանով հանդերձ, աստիճանաբար դուրս են մղվում: Ինչը բնական եւ ժամանակի թելադրանք պետք է համարել:
Հայաստանում տոնավաճառները 90-ականների ծանր տարիների ծնունդ են: Այդ ժամանակ հազարավոր մարդիկ ստիպված եղան զբաղվել առեւտրովՙ իրենց գոյությունը համատարած տնտեսական փլուզման եւ աղքատացման պայմաններում պահպանելու համար: Շատերի համար հետագայում դա դարձավ գործունեության եւ բավականին շահութաբեր գործունեության տեսակ: Անցած մոտ քառորդ դարի ընթացքում տոնավաճառային առեւտուրը ծաղկում ապրեց, ապա սկսեց մարել: Վերջին տարիներին որոշ տոնավաճառներ դադարեցին գործել, որոշներն էլ` փոքրացան: Դա պայմանավորված է հետեւյալ գործոններով: Բնակչությունը սկսեց ավելի քիչ օգտվել տոնավաճառներից: Բացվեցին բազմաթիվ խանութներ, մոլեր եւ ժամանակակից առեւտրի կենտրոններ, որտեղից առեւտուր անելն ավելի հաճելի եւ շահավետ է, քան տոնավաճառներից: Վերջիններս, չկարողացան գնալ ժամանակին համընթաց եւ գոնե ավելի ցածր գին առաջարկելովՙ պահպանել իրենց հաճախորդներին: Այսինքն, անհարմարավետ եւ ոչ քաղաքակիրթ առեւտուրը տոնավաճառներում զուգակցվում է ապրանքների ավելի բարձր գնով եւ ցածր որակով: Այն դեպքում, երբ նորաբաց խանութներում, ճկուն զեղչային համակարգերի կիրառմամբ, անհամեմատ ավելի լավորակ եւ մատչելի ապրանքներ կարելի է գնել:
Պետք է փաստել, որ տոնավաճառներում առեւտրի ծավալները շարունակելու են նվազել: Եվ դա անկախ նրանից, կավելանա՞ն մանրածախ առեւտրի ընդհանուր ծավալները, թե՞ ոչ: Գուցե դրանք դառնան մեծածախ առեւտրի կենտրոննե՞ր, ինչպես օրինակՙ «Հրազդան» տոնավաճառի դեպքում: Ոչ ոք այլեւ չի կարող կանգնեցնել անշրջելի գործընթացը: Ավելին, առաջիկայում անգամ մոլերն ու խանութները կարող են խնդիրներ ունենալ էլեկտրոնային առեւտրի տարածմանը զուգահեռ, ո՜ւր մնաց տոնավաճառները: Թեկուզ ուշացումով, դրանց առեւտրականները կա՛մ պետք է իրենց գումարը տեղափոխեն արտադրության կամ ծառայությունների ոլորտներ: Հայաստանում առեւտրային կապիտալը դժբախտաբար արտադրական չդարձավ: Բացառությամբ սննդամթերքի արտադրության մի քանի ճյուղերի, փոքր բիզնեսը մեզանում մնաց առեւտրային: Գուցե հիմա՞ դրանով զբաղվողներն սկսեն մտածել արտադրական գործունեության մասին: Առեւտրի ծավալների նվազման պայմաններում, մի քանի տարի հետո, նրանց ունեցած կապիտալն էլ կմաշվի եւ այլ ոլորտ տեղափոխելու բան չի մնա: Հսկա դինոզավրերի նմանվող տոնավաճառները շուտով դինոզավրերի նման էլ կվերանան: Պետք զգուշանալ դրանց տակ ընկնելուց:
