«Կոմիտաս» միջազգային փառատոնի առիթով հյուրընկալում էինք թուրք երգչուհի Լեման Շտեհնին: Երեւանյան բեմահարթակներում նա ներկայացրեց հայկական ստեղծագործություններ, այդ թվումՙ Կոմիտաս: Երգչուհին պատրաստակամություն հայտնեց նաեւ խոսել հայ-թուրքական հարաբերությունից, Հայոց ցեղասպանությունից, թուրքական իշխանությունների հայատյաց քաղաքականությունից ու Հրանտ Դինքից:
– Տիկին Շտեհն, առաջին անգամ ե՞րբ եք լսել հայկական երաժշտություն եւ ի՞նչը պատճառ դարձավ, որ ձեր երգացանկում ներառեցիք նաեւ հայկական երգեր:
– Ես ծնվել եմ Թուրքիայում, բայց փոքր տարիքում ծնողներիս հետ տեղափոխվել եմ Գերմանիա: Հասկանալի է, որ Գերմանիան Թուրքիա չէ, եւ ես ուսանողական ընկերներիս միջոցով ծանոթացա հայկական երաժշտության հետ, հետաքրքրվեցի Կոմիտասով, իմացա նրա կենսագրության ողբերգական դրվագների մասին: Իմացա նաեւ, որ Թուրքիայում նախկինում հայեր են ապրել ու այդ տարածքը հայերի հայրենիքն է: Այդ ժամանակ ես վերհիշեցի պատանեկությանս դիպվածները ու հասկացա, թե ինչու են թուրքերն ատում հայերին:
– Ի՞նչ դիպվածի մասին է խոսքը, կպատմե՞ք:
– 1985 թվականին, երբ դեռահասա էի, Գերմանիայից ընտանիքով տեղափոխվեցինք Թուրքիա: Դպրոցում ազգային անվտանգություն կոչվող առարկայի ժամին դասարան մտավ մեր գնդապետ ուսուցիչը: Շատ զարմացա, թե ինչ գործ ունի այս խիստ դեմքով, համազգեստավոր մարդը մեզՙ երեխաներիս հետ: Հետո նա ասաց, որ թուրքերը երկու թշնամի ունենՙ ներքին եւ արտաքին, որոնց դեմ պետք է մշտապես պայքարել: Ներքին թշնամիները Թուրքիայում ապրող ազգային փոքրամասնություններն են, իսկ արտաքին թշնամին հայերն են: Եսՙ եվրոպական արժեքներով դաստիարակված աղջնակս, ընդոստ ելա տեղիցս, գնացի դպրոցի տնօրենի սենյակ ու հայտարարեցի, որ հրաժարվում եմ մասնակցել ազգային անվտանգություն կոչվող դասերին, որովհետեւ ուսուցիչը հակամարդկային քարոզչությամբ է զբաղվում: Շուտով մենք տեղափոխվեցինք Գերմանիաՙ այս անգամ մշտական բնակության:
– Ուզում եք ասել, որ Ձեզ միշտ զարմացրե՞լ են Թուրքիայի հակահայկական քարոզները: Բայց չէ՞որ Ձեր հայրենիքում սեփական անցյալը ժխտելն ու հայերին ատելն արդեն մեկ դարից ավելի պետական ռազմավարություն է:
– Ես մեծ մասամբ ապրել եմ Գերմանիայում, դաստիարակվել մարդասիրական, ազատամիտ գաղափարներով, ունեցել եմ բազմաթիվ հայ ընկերներ: Իմ մեջ ոչ ոք մանկուց չի ներարկել հայատյացություն. ընդհակառակը, սովորեցրել են իրերն իրենց անուններով կոչել ու ճշմարտության առջեւ կանգնել դեմ հանդիման: Գերմանիայում դպրոցական դասագրքերում քննադատաբար են ներկայացվում Հիտլերի գործողությունները: Գերմանացիները դեռ մանկապարտեզից գիտեն իրենց պատմության ամոթալի էջերը, եւ իրենք էլ դատապարտում են ֆաշիզմը: Այդ դաստիարակությունն ստանալովՙ ես եւս սովորել եմ անաչառ լինել սեփական պատմության նկատմամբ, առերեսվել ամենաամոթալի իրողություններին ու եթե պետք է, ներողություն խնդրել դրանց համար:
– Եթե չեմ սխալվում, երկու տարի առաջ Դուք հրապարակավ ներողություն եք խնդրել:
– Այո, երկու տարի առաջ Հայաստան եմ եկել ու Ծիծեռնակաբերդի Հայոց ցեղասպանության անմեղ զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողի առջեւ ծնրադիր ներողություն եմ խնդրել հայ ժողովրդից: Իմ բազմահազար թուրք համախոհների անունից հիմա էլ եմ հայցում ձեր ներողամտությունը. պաշտոնական Թուրքիան չի ընդունում պատմական ճշմարտությունը, բայց հենց Թուրքիայում կան ճշմարտության պաշտպաններ, որոնք, վտանգելով իրենց ազատությունը, կյանքը, ընբոստանում են իշխանությունների դեմ:
– Ձեր երգացանկում կա «Սարի աղջիկ» կամ «Սարի գյալին» երգը. հաճա՞խ եք կատարում այն:
– «Սարի գյալինը» Հրանտ Դինքի սիրած երգն է: Ես չհասցրեցի երգել Դինքի համար, բայց հաճախ եմ այն կատարում ու շեշտում, որ նվիրում եմ նրա հիշատակին: «Սարի գյալինը» ուսանողական ընկերուհինեիցս մեկն է սովորեցրելՙ Ռիտա Սիմոնյանը: Հատուկ պատկառանք ունեմ թե՛ երգի, թե՛ Հրանտ Դինքի նկատմամբ: Հրանտը հեղաշրջում կատարեց Թուրքիայի հասարակության մեջՙ փոխելով նրա մտածելակերպը, աշխարհայացքը: Մենք պարտական ենք Դինքին:
– Անկեղծ ասածՙ Դուք միակ թուրքը չեք, որ խոնարհվում է Հրանտ Դինքի մեծության առաջ, հայկական երգեր է կատարում, դատապարտում թուրքերի կատարած ոճիրը, քննադատում այսօրվա Թուրքիայի իշխանություններին: Դրանք սովորական մարդկային քայլեր են. իրականում այդպես էլ պետք է լինի, արտառոց ոչինչ չկա: Համամիտ չե՞ք:
– Իհարկե, երբ մարդը դատապարտում է մեղսագործությունը, բնական արարք է համարվում: Ես այդպես էլ դիտարկում եմ իմ ու համախոհներիս մտածելակերպը: Դա զուտ մարդկային քայլ էՙ անկախ ազգությունից ու բնակության վայրից: Հավելեմ նաեւ, որ այս օրերին Թուրքիայում մի խումբ մտավորականներ ստորագրահավաք են սկեսելՙ իշխանություններից պահանջելով թուրքական դպրոցների դասագրքերում ներառել Հայոց ցեղասպանության թեման:
Մշտաժպիտ երգչուհին ոչ մի հարցից չխուսափեց, Դինքի մասին խոսելիս հայերեն ասացՙ սիրելի եղբայրսՙ Հրանտը, հայուհիներին հայերեն «քույրիկ» ասաց, հայերեն երգեց նաեւ «Սարի գյալին» երգը, իրեն անվանեց փախստական, որ հեռացել է իր հայրենիքիցՙ Թուրքիայից: Նման դեպքերում մեկնաբանություններ անելը լրագրողական «օրինազանցություն» է համարվում: Ծայրահեղություն չհամարեք, բայց պապս կասերՙ թուրքի լավը լինո՞ւմ է:
