Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակի իրադարձությունները հանգամանորեն մեկնաբանվեցին ռուսաստանյան լրատվամիջոցներում: Եղան ընդարձակ հրապարակումներ զուտ պատմագիտական բնույթի, որոնցում ներկայացվում էին մեկ դար առաջ տեղի ունեցած քաղաքական, ռազմական, տնտեսական, կրոնական եւ մյուս եղելությունները: Նկատի էր առնվում այն պարագան, որ հատկապես Ռուսաստանի նոր սերունդը նվազ իրազեկ է այդ ամենին:
Վլադիմիր Պուտինի մասնակցությունը շատ մեկնաբանների կողմից դիտվեց որպես դժվարին առաքելություն այն իմաստով, որ մի կողմից Հայաստանը ստրատեգիական դաշնակիցն է, մյուս կողմից Թուրքիան մի երկիր է, որի հետ Ռուսաստանը շաղկապված է բազմամիլիարդանոց դոլարային շահերով: Այդուհանդերձ նա եկավ Երեւան եւ իր ելույթում չխուսափեց «ցեղասպանություն» բառի օգտագործումից, ինչը ծայրահեղ հիվանդագին ընդունվեց թուրքերի կողմից:
Սակայն մեր ողբերգության թեմայի քննարկումը Ռուսաստանում ըստ էության սկսվեց Հռոմի պապի հայտարարությունից հետո: Ռուսներին դուր չեկավ, որ Ֆրանցիսկոս պապը անցյալ դարի երեք հիմնական ողբերգությունների շարքում հայերի ոչնչացման հետ մեկտեղ հիշատակեց նաեւ հիտլերիզմը եւ ստալինիզմը: Բնավ էլ չնսեմացնելով համաշխարհային կրոնական կենտրոնի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման միջազգային հսկայական նշանակությունը, ռուսներն այնուամենայնիվ կոռեկտ չհամարեցին հիտլերիզմի եւ ստալինիզմի նույնականացումը պապի կողմից: Նախ, ըստ նրանց, Ստալինը, ի տարբերություն Հիտլերի, նպատակ չի դարձրել համայն ազգերի ֆիզիկական ոչնչացումը: Եվ ամենագլխավորըՙ ինչքան էլ որ բռնապետական էր ստալինյան ռեժիմը, այնուամենայնիվ նա ֆաշիզմից ազատագրեց թուլամտորեն ծնկի եկած «անշնորհակալ» եվրոպական երկրներին: Ռուսները հիշեցրին, որ ժամանակին Վատիկանը ոչ միայն աջակցում էր Հիտլերին, այլեւ համագործակցում էր նրա հետ: Եվ դատապարտելի է որ հայոց ողբերգության ֆոնի վրա հավասարեցվում են նացիզմն ու կոմունիզմը: Լայն առումով ռուսների այս ընդվզումների մեջ արտացոլվում էր կաթողիկ եւ ուղղափառ եկեղեցիների միջեւ առկա անհաշտվողականությունը:
Երկրորդ պահը: Որոշ մեկնաբաններ բնավ էլ ոչ չարակամությամբ արձանագրում էին այն փաստը, որ ցեղասպանության մակարդակի հարց լուծելու համար տվյալ պետությունը պետք է քաղաքական ու տնտեսական ազդեցիկ ուժ ունենա, մինչդեռ Հայաստանը փոքր երկիր է, աղքատ, թույլ տնտեսությամբ, որ էկոնոմիկա էլ չես անվանի, գտնվում է անբարենպաստ աշխարհագրական դիրքում եւ այլն: Զուգահեռներ էին անցկացվում Հայաստանի եւ Իսրայելի միջեւ, բնականաբարՙ ի վնաս առաջինի: Նույնպես փոքր պետություն է, բայց հզոր է էկոնոմիկայով, ռազմական կարողությամբ նորագույն տեխնոլոգիաներով, գիտությամբ եւ այլն (թերթերից մեկը նույնիսկ նշել էր, որ փոքրիկ Իսրայելը աշխարհում չորրորդ տեղն է գրավում… զենքի առեւտրով):
Քիչ չէին նաեւ այն նյութերը, որոնցում խոսվում էր Հայաստանի եւ Թուրքիայի հաշտեցման ու այդ ասպարեզում Ռուսաստանիՙ Պուտինի դերի մասին: Ռուսաստանցի հրեա (սա հատուկ է ընդգծվում) հայտնի մի քաղաքագետ օրինակ էր բերել հույներին: Օսմանյան կայսրության քայքայման ժամանակ քիչ զոհեր չտվեց նաեւ այդ ժողովուրդը, եւ Հռոմի պապը հիշատակեց նաեւ այդ դաժան իրողությունը: Սակայն հույները փորձում են նվազագույնս հիշել 1921 թվականի մղձավանջը, Զմյուռնիայում թողած տներն ու փողոցների դիակները: Հայերը պիտի առաջ նայեն, սովորեն հույներից, որոնք ի վերջո հաշտվեցին իրենց վաղեմի թշնամու հետ: Հրեա քաղաքագետի այս ոգեկոչումները համալրենք մի ամբողջ մեջբերումով. «Ռուսաստանի համար կարեւոր է, որ հայերն ու թուրքերը, հայերն ու ադրբեջանցիները հաշտվեն: Դրա համար հայ լիդերներին պետք է բացատրել, որ Ռուսաստանը չի պատրաստվում կռվել Անդրկովկասում: Ռուսաստանը մեծ տերություն է, բայց նրա գործը չէ պարզել, թե ինչ է տեղի ունեցել 100 տարի առաջ: Եվ որ հաստատ պետք չէ գժտվել Թուրքիայի հետ, որի հետ Ռուսաստանը հաշտվել է մեծ ջանքերի գնով»: Կարելի է կասկածել, թե հրեա քաղաքագետի եւ առհասարակ ռուսաստանցի հրեաների սիրտն ինչքա՜ն է ցավում Ռուսաստանի համար, եթե իհարկե ցավում է: Թե ինչ չարագուշակ դեր են խաղացել թուրքական հրեաները հայոց սպանդի մեջ, գաղտնիք չէ մեզ համար: Եվ «հաշտեցման» նմանատիպ հորդորների մեջ թերեւս ակնբախ է նաեւ այն մտավախությունը, որ մեր ողբերգության պատճառների խորազնին ուսումնասիրությունների ընթացքում ջրի երես դուրս չգան նաեւ նրանց նենգ գործողությունները:
Եվ վերջապես հետեւյալը: Ինչպես Պուտինը նշեց Երեւանում, այնպես էլ ռուսաստանյան շատ թերթեր առանձնացրին մոտ 3 միլիոնանոց հայ համայնքի առկայությունը Ռուսաստանում: Եվ որ այդ քանակությունը շարունակում է աճել Հայաստանից նկատվող արտագաղթի հետեւանքով: Եվ սաՙ ցեղասպանության ճանաչման լայն քարոզչության ֆոնի վրա: Ասել, թե Ռուսաստանում շատերին է դուր գալիս այն փաստը, որ իրենց երկրում ավելի շատ հայ է ապրում, քան բուն հայրենիքում, ճիշտ չի լինի: Հատկապես եթե նկատի ունենանք Հայաստանում ժամանակ առ ժամանակ բռնկվող հակառուսական կրքերը, «բռնապետ» Պուտինին հասցեագրվող դատապարտումները: Բանը հասել էր նրան, որ ռուս նացիոնալիստական թերթերը չէին բացառել, որ Պուտինի ներկայությունը Երեւանում կարող էր հրահրել հակառուսական ելույթներ եւ նույնիսկ… մահափորձ նրա հանդեպ:
Մոսկվա
