Վերջին ամիսները Հայաստանի համար կարելի է բնութագրել որպես պատրանքներից հրաժարվելու ամիսներ: Այն, ինչ պարզ ու անդառնալի էր թվում առաջ, վերջին ամիսներին մեկ առ մեկ կասկածի տակ է դրվում, նշանակություն փոխում, պահանջների վերաձեւակերպում պարտադրում: Օրինակ` ավելի վաղ հնարավոր չէր, որ Ադրբեջանին զինելու Ռուսաստանի գործելակեպի առիթով երկրի ղեկավարները բարձրաձայն մտահոգություն արտահայտեին, հիմա դա տեղի է ունենում` երկրի նախագահը, վարչապետն այդպիսի մտքեր են հայտնում, նրանց երկրորդում են այլ ղեկավար մարդիկ: Իսկ մի քանի ամիս առաջ դա հնարավոր չէր: Հանրահավաքները, բողոքի ցույցերը աստիճանաբար նվազեցին, թեեւ չեն նվազել, միգուցե ավելացել են դրանք ծնող պատճառները: Իսկ մի քանի ամիս առաջ ուղղակի լարվածության բազմաթիվ կետեր կային Հայաստանում: Թվարկումը կարելի է շարունակել: Այսինքն` երեւում է հայ հանրությունն ազատագրվում է տարբեր պատրանքներից, չնայած դեռ պարզ չէ, թե ի՞նչն է լցնելու պատրանքներից ազատված դաշտը:
Գալով փոքրիկ ժամանակի` մեկ շաբաթյա կտրվածքի, ապա անցնող շաբաթ եւս պատրանքաթափ լինելու առիթներ կային:
Շաբաթվա թեժ թեման ծագումով արցախցի մեծահարուստ եւ բարերար Լեւոն Հայրապետյանի կալանավորումն էր Մոսկվայում: Մարդիկ մոլորվել են ենթադրությունների ծովում` ո՞վ է պատվիրատուն, ինչո՞ւ գրավի դիմաց չեն փոխում վատառողջ գործարարի խափանման միջոցը (նախորդ օրն արդեն Հայրապետյանին մեղադրանք է առաջադրվել), ինչու են նրա կալանման շուրջ տարբեր վարկածներ նետվել մեդիա, անգամ` երբ գործարարը Արցախից եւ Հայաստանից է Մոսկվա մեկնել, իսկ շրջանառվում է Մոնակոյից Մոսկվա մեկնելու տարբերակը: Լեւոն Հայրապետյանի ընկերներից շատերը հակված են ադրբեջանական պատվերի առկայությամբ պայմանավորել կատարվածը, ուրիշները, չնայած Լեւոն Հայրապետյանի գրասենյակի խնդրանքին` այդպես չվարվել, քաղաքական պատվեր են տեսնում (ընդ որում` եւ ռուսական, եւ հայկական ենթատեքստերով), երրորդները համակցում են այս բոլորը` եւ Հայաստանին բան հասկացնելու, եւ ավելի մութ ու հեռահար նպատակներ հետապնդելու առումով: Կան եւ այնպիսիք, որ ամեն ինչ կապում են գործարարի ունեցվածքը յուրացնելու ամենատրիվիալ վարկածի հետ` Խոդորկովսկու, Բերեզովսկու հետ այդ ամենը տեղի էր ունենում, չէ՞, ինչու պիտի նույն բանը չանեն ծագումով ոչ ռուս մի այլ միլիարդատիրոջ հետ:
Ամեն դեպքում` Հայաստանի պաշտոնական շրջանակները լուռ են, ընդդիմությունը հանրահավաքներ չի կազմակերպում Արցախին եւ Հայաստանին օգնած բարերարի եւ ԱՄՆ-ի քաղաքացուն ի պաշտպանություն: Լռում է ծագումով ղարաբաղցի Ռոբերտ Քոչարյանը, մի երկու օր առաջ այսպես կոչված «հրատապ» հարցազրույց տված Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի խոսքում ոչ մի բառ չկար այդ հրատապ թեմայի վերաբերյալ, խոսում են այնպիսի մարդիկ, ինչպիսին Ազնավուրն է կամ Կոմանդոսը: Եւ ԼՂՀ ԱԺ խնբակցությունները, չնայած ամռան հանգստին, հայտարարությամբ են հանդես եկել, ուր ասվում է, որ նախաքննական մարմինն առանց ձգձգելու պետք է փոխի խափանման միջոցը` նկատի առնելով գործարարի առողջական ծանր վիճակը:
Սրան զուգահեռ` հետաքրքրական է, որ «Ռուսաստանն իրավունք չուներ զենք վաճառել Ադրբեջանին» եզրույթը, որի մեկնարկը տվել էր Հայաստանի նախագահը ամերիկյան մայրցամաքում` Արգենտինայում, անցնող շաբաթվա ընթացքում շարունակություն ունեցավ Հայաստանի վարչապետի, Հանրային խորհրդի նաախագահ Վազգեն Մանուկյանի եւ այլոց մակարդակով: Հիմա եթե այդ տեսակետից նայե՞նք Արցախում ռազմական ուսումնարանի ֆինանսավորումն ապահովող Լեւոն Հայրապետյանի կալանմանը… միգուցե, իսկապես, հայ-ռուսական հարաբերություններում այս պահին մի թեթեւ սառնություն է սպրրդել: Վազգեն Մանուկյանն ասել էր` եթե պաշտոնական Մոսկվան շարունակի զենք մատակարարել Բաքվին, դա կնշանակի, որ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի դաշնակցային հարաբերությունները կեղծ են (բա), քանի որ զենքի վաճառքն ուղիղ ճանապարհ է դեպի պատերազմ: Մանավանդ` Ռուսաստանը որպես Մինսկի խմբի համանախագահ երկիր պարտավոր է կանխել պատերազմը, մինչդեռ զենք վաճառելով Ադրբեջանին` նրան դրդում է պատերազմի:
Արտաքին ֆոնում տեղի ունեցող տարբեր իրադարձությունների, Եվրասիական միությանը Հայաստանի անդամակցության ժամկետների ձգձգման, հայ-ադրբեջանական սահմանի համարյա ամենօրյա լարվածության համապատկերում համարյա աննկատ անցավ վարչապետի հարյուր օրը: Հետաքրքրական է, որ ԶԼՄ-ներից մեկի դիտարկմամբ` բողոքի ցույցերի նվազման առումով ենթադրության լուսանցք է թողնվում, որ դրանք կազմակերպում էր հենց նա` այն ժամանակ ԱԺ նախագահ Հովիկ Աբրահամյանը, քանի դեռ վարչապետ չէր: Է, «կրնա ըլլալ», ինչպես սփյուռքահայերն են ասում, ու ընդհանրապես` էլ ոչ ոք կարծես իշխանափոխություն չի էլ ուզում հիմա: Իսկ երեսպաշտ չլինելու դեպքում` փաստորեն կարելի է նաեւ դիտարկել, որ իշխանափոխություն եղել է, ԲՀԿ-ն եկել է իշխանության, ի դեմս ՀՀԿ-ական Հովիկ Աբրահամյանի: Չէ՞ որ Հայաստանում մեծ հաշվով քաղաքականություն չկա, այլ միայն ընտանեկան, օլիգարխիական կապեր: Կամ` իշխանափոխության սկզբի քայլ է տեղի ունեցել` հետո ամրապնդելու ռեսուրսով: Հիշո՞ւմ եք` երբ Անդրանիկ Մարգարյանը դարձավ վարչապետ, ոչ մեկի հավատը չէր գալիս, որ նա մնալու է, ու նրան անընդհատ «փոխում» էին: Մեր կարծիքով` նույնը, անկախ նրանից, թե հասարակության ինտելեկտուալ մասն ի՞նչ է մտածում այդ մասին, նաեւ Հովիկ Աբրահամյանի դեպքում կարող է կրկնվել, նրան այլեւս փոխել չի լինի, նա ամուր կառչելու սովորություն ունի, եթե, իհարկե, նա չհավակնի նախագահ դառնալ:
Սակայն կա մի «բայց»: Այժմ Հայաստանի ներքին գործընթացներն ամենեւին էլ ներքին իրողություններից չեն կախված, այլ` միայն ու միայն արտաքին ֆոնից, որտեղ համարյա ամեն օր բան է փոխվելու: Եթե լինեն այնպիսի պրոցեսներ, որոնք քարը քարին չթողնեն Հայաստանի այսօրվա ներքին տրամաբանության կառույցում, առկա բոլոր նախադեպերին ու թվացյալ երկարաժամկետ դասավորումներին վերջ կտրվի: Բանն այն է, որ այս` երրորդ տարբերակին ոչ մեր քաղաքական դաշտն է պատրաստ, ոչ էլ մեծ հաշվով հանրությունը: Իսկ Հովիկ Աբրահամյանի առումով չենք կարծում, որ հանրությունը մեծ սպասումներ ուներ, եթե սպասումներ չկան, գնահատականներ էլ չկան ուրեմն, դրանով է պայմանավորված վարչապետի հարյուր օրվա աննկատությունը: Բացի այդ` իշխանության ֆորմատին այլ չափումներով են մոտենում հիմա. օրինակ` Պարույր Հայրիկյանը նամակով պահանջել է նախագահի հրաժարականը` ենթատեքստում արտաքին վատ զարգացումները եւ հրաժարականով իրավիճակ փոխելու տարբերակ մատնանշելով:
Վերադառնալով Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի «հրատապ» հարցազրույցին, նշենք, որ այնտեղ որեւէ հրատապ հարցի վերաբերյալ էական պատասխան չկա:
Եվրասիական միությանը Հայաստանի անդամակցության ձգձգման պատճառն ուղղակի Տեր-Պետրոսյանը Հայաստանում է փնտրում, որտեղ դեռ չեն գտել հայ-ղարաբաղյան սահմանին մաքսակետ տեղադրելու հարցի լուծումը: Ու վերջ, ոչինչ հրատապ, ոչ մի նոր առաջարկ կամ գնահատական, որի առիթով խորհողներն արդեն համոզվում են, որ նախկին եւ նախկինացող նախագահներին հարկ է որոնել բոլորովին նոր, ստերեոտիպերով չմտածող ու գուցե երիտասարդ փոխարինողներ:
Պետության մտահոգություններին զուգահեռ ուժգնությամբ անցած շաբաթ կրկին հասարակությանն ալեկոծեց մի դեպք, որն իմ նախկին գործընկեր Վարդ Սիմոնյանը եւ ուրիշներ դիպուկորեն անվանեցին «Հարսնաքարի սինդրոմ»: Չորս անձից կազմված մարզված մսացուները ծեծելով սպանել են նախկին ազատամարտիկ, «Սուրմալու» ջոկատից հիսունհինգամյա Վարդան Թումանյանին: Ինչ- որ Գեւորգ Սարգսյան` Ջունգլ մականունով, նրա հայրը, եւս երկու վարձու ջարդարար, սովորական վեճից որոշ ժամանակ անց նպատակադրված գնացել եւ ծեծելով կյանքից զրկել են մարդուն: Ուզում ես հարցնել` սա պետությո՞ւն է, այստեղ ոստիկանություն կա՞, այստեղ որեւէ մեկը կարո՞ղ է բան կանխել:
Ուզում ես ասել` նման դեպքերն էլ հո արտաքին հարաբերություններ չե՞ն, որ կախված են մեծ պետություններից եւ միայն մեր ձեռքում չէ, որ արագ կարգավորենք: Լավ, էս երկրում ե՞րբ պիտի էդ ծեծող մեքենաներին, նրանց ծնողներին, նրանց ընտանիքի անդամներին էնպիսի դեղին քարտ ցույց տան, որ դրանք ընդհանրապես սսկվեն, ընդհանրապես չհամարձակվեն քթի ծայրը ցույց տալ: Դրա համար ընդամենը հարկավոր է անաչառ դատ ու դատաստան, անկախ նրանից, թե ո՞ւմ շրջապատից են տականքները, ո՞վ է նրանց հովանավորը (արդեն շրջանառվում են, թե ում շրջապատի կրիմինալն են սովորաբար վարձու ծեծողներ «աշխատող» այդ մարդիկ, եւ այն, որ տեղի ունեցողն ուզում են մեկ հոգու վրա բարդել` մյուսներին ազատելով պատասխանատվությունից), դեռ մի բան էլ հովանավորներին պետք է դատափետում հասնի, որ նման բաներ չկրկնվեն:
Դե իսկ շաբաթն ուրիշ շատ պատրանքների երեսն էր կիսաբաց անում` աշնան թեժության կանխատեսման առումով բոլորովին նոր իրողություններ բացելով, որոնց մասին դեռ կխոսենք: Ավելացնենք միայն, որ մտնում ենք շատ հազվադեպ մի օգոստոս, որի ընթացքում ուրբաթ, շաբաթ եւ կիրակի օրերը հնգական են, դա մեկ էլ եղել է 823 տարի առաջ, ու այս համընկնումը միստիկները միշտ կապում են բազմաթիվ նոր տեսակի ու որակի իրադարձությունների զուգորդման հետ:
