Տարօրինակ ժողովուրդ ենք. մեզ համար գրեթե միշտ ավելի կարեւոր է եղել հետեւանքը, քան պատճառը, ավելի շուտՙ պատճառի ուսումնասիրումը: Եվ հենց դրա համար է, որ չենք կարողացել ու դեռեւս չենք կարողանում խուսափել հետեւանքներից, երբեմն շա՜տ ծանր հետեւանքներից:
Ընդամենը մի քանի օր առաջ, հունիսի 28-ին, լրացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման 100-րդ տարելիցը: Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում, Ռուսաստանում, Սերբիայում եւ հավանաբար ուրիշ երկրներում, ավել կամ պակաս շուքով նշվեց այդ դարադարձը: Հայաստանում սակայն, 100-ամյակն անցավ աննկատ եւ աննշում: Կարծես աշխարհակործան այդ պատերազմը անցել էր մեր կողքով, եւ միայն հետո, մեկ տարի հետո ընդամենը, խորշակը զարկել էր մեզՙ եղեռնական ուժգնությամբ: Պատմագիտական որքա՜ն գրքեր ու հոդվածներ են տպագրվել մեզանում, որոնք սկսվում են մոտավորապես հետեւյալ բառերով. «Օգտվելով համաշխարհային պատերազմի թոհուբոհից, Օսմանյան Թուրքիան հայ ժողովրդի դեմ ձեռնարկեց…» եւլն: Մեր իրականության մեջ քիչ են, շատ քիչ են աշխատությունները, որոնք խորքային ու գիտական մոտեցմամբ վեր են հանում այն պատճառները, գլխավո՛ր պատճառը, թե սնանկ ու քայքայված Թուրքիան, իր վատ զինված ու վատ զգեստավորված բանակով ի՞նչպես ներքաշվեց այդ պատերազմում: Իսկական պատճառը Հայկական հարցից ձերբազատվելու ցանկությունն էր, որին Թուրքիան հասավ կոտորելով հայ ժողովրդին Արեւմտահայաստանում, Կիլիկիայում եւ այլուր, նույնիսկ ոչնչացնելով սեփական բանակում հերոսաբար մարտնչող հայազգի տասնյակ հազարավոր զինվորներին, այսինքնՙ մեր ժողովրդի ամենակենսունակ տարրին:
Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումը աննկատ անցավ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Թուրքիայում: Առաջին պատճառըՙ նշելու պարագայում Թուրքիան խոստովանելու էր, որ այն ժամանակվա իր ղեկավարների ներքաշվելը պատերազմումՙ ազգային դավաճանություն էր իրենց երկրի ու ժողովրդի դեմ, ինչը հետագայում, 1919 թ.ին, բացահայտվեց ու դատապարտվեց նույնինքն թուրքական բարձրագույն դատարանի կողմից: Երկրորդ պատճառըՙ ամբողջ պատերազմի իր մասնակցության միայն մեկ դրվագըՙ Գալիբոլուի ճակատամարտի 100-ամյակը առաջիկա տարի նշելը Էրդողան-Դավութօղլուի խորամանկ ծրագիրն է, որի նպատակը, ինչպես գրել եմ նախապես, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի ստվերածումն է, եւ, դարձյալ, ժխտումը իր հանցագործության:
Կարող էինք մենքՙ հայերս, թեկուզ այս վերջին պատճառի համար հունիսի 28-ին եւ կամ առաջիկա շաբաթներին շուքով ու նաեւ ցավով նշել Առաջին համաշխարհային պատերազմի դարադարձը, որին նվիրված, ի դեպ, ոչ մի հուշարձան դեռեւս չունենք արձանարշավի տենդով բռնկված մեր երկրում…
Այնինչ այդ պատերազմին կամա թե ակամա մասնակից է եղել նաեւ մեր ժողովուրդը որպես «փոքր դաշնակից» Անտանտի երկրների: Ռուսական արեւելյան թե արեւմտյան ճակատների վրա, ֆրանսիական ռազմաճակատներում, ամերիկյան բանակի կազմում, մինչեւ Երզնկա հասած կամավորական իր հինգ գնդերով, ինչպես նաեւ Արարայում (Պաղեստին) թուրքական բանակին փառավոր դաս տված իր «Հայկական լեգեոնով», նաեւ բազմաթիվ զոհերով, դա նաեւ մեր պատերազմն է եղել, արժանավոր կերպով նշելի:
Իսկապես, տարօրինակ ժողովուրդ ենք, տարօրինակ պետություն:
