Հունիսի 23-ին ԵԽԽՎ-ում Իլհամ Ալիեւի ստեղծած «ֆուրորն» ադրբեջանական մամուլն անվանել է նրա «առաջին ազատ թռիչքը»: Իշխող վարչախմբի քարոզչական սպասարկուները ջանք ու եռանդ չեն խնայել` «ինքնիշխան երկրի նախագահի» բառիս բուն իմաստով տգետ բռիությունը մատուցելու իբրեւ « արժանապատիվ ինքնավստահություն»:
Որ Իլհամ Ալիեւի պահվածքն արտառոց էր, անուրանալի է: Բայց թե ի՞նչն էր դրա պատճառը` կարծիքներն ու ենթադրությունները կարող են տարբեր լինել: Մեզ թվում է, նրա «արժանապատիվ ինքնավստահությունը» հասցեագրված էր ոչ թե Եվրոպայի խորհրդի պատվիրակներին, այլ` սեփական հանրությանը: Ամեն ինչ նախապատրաստված էր, Իլհամ Ալիեւը գիտեր, որ ԵԽԽՎ դահլիճում ադրբեջանական տարագիր ընդդիմությունն իրեն դիմավորելու է բողոքի ցույցով, իսկ եվրոպացի պատգամավորներն անդրադառնալու են Ադրբեջանում մարդու իրավունքների համատարած ոտնահարման, ազատությունների սահմանափակման թեմային. հունիսի 23-ին ադրբեջանական գրեթե բոլոր էլեկտրոնային լրատվամիջոցներն ուղիղ եթեր էին կազմակերպել Ստրասբուրգից, որպեսզի հպատակների մի քանի միլիոնանոց բազմությունը տեսնի, թե ինչպես է «նորին գերազանցությունը» հընթացս «ջախջախում Ադրբեջանի ոխերիմ թշնամիներին»:
Դա մի ծիծաղելի ներկայացում էր, որովհետեւ 10 միջին-վիճակագրական ադրբեջանցուց 9-ը հազիվ թե հասկանում էր, թե դահլիճում ինչ են խոսում եվրոպացի պատգամավորները կամ ինչ է նրանց «պատասխանում» Իլհամ Ալիեւը: Ամենայն հավանականությամբ, շարքային ադրբեջանցիներն այդպես էլ գլուխ չեն հանել կատարվածից: Դրա համար էլ գործի է անցել իշխանահաճ մամուլը, որի համար, պարզվում է, «Ադրբեջանում քաղբանտարկյալներ չկան» ստախոսությունը հավասարազոր է «ազատ թռիչքի»:
Պետք է համոզված լինել` ԵԽԽՎ-ում Իլհամ Ալիեւի բռիության թեման ամիսներ շարունակ ադրբեջանական մամուլում շրջանառվելու է լրիվ ծավալով: Ոչինչ, որ Ստրասբուրգում, ի նշան բողոքի, հանվել են Ադրբեջանի` որպես ԵԽ նախարարների խորհրդի նախագահող երկրի մասին բոլոր գովազդային պաստառները: Ոչինչ, որ Ստրասբուրգի քաղաքապետարանը միայն տեւական բանակցություններից հետո է համաձայնել, որ Իլհամ Ալիեւի այնտեղ գտնվելու օրերին Ադրբեջանի դրոշը բարձրացվի քաղաքի կենտրոնական հրապարակում: Ոչինչ, որ Եվրոպայի խորհուրդը երկու տարով սառեցրել է Բաքվում որեւէ միջոցառում անցկացնելու նախնական պայմանավորվածությունները:
Շարքային ադրբեջանցուն այդ մասին ոչինչ չի ասվում: Նրան համառորեն ներշնչվում է, որ Իլհամ Ալիեւն «ամենազոր է», որ «նրա համար Եվրոպայի կարծիքը նշանակություն չունի», որ «այդ Եվրոպան ունի ադրբեջանական գազի ու նավթի, ոչ թե մենք` եվրոպական արժեքների կարիքը»: Ահա այդ մատուցմամբ է, որ Իլհամ Ալիեւի բացահայտ անբարեկիրթ կեցվածքը դառնում է «ինքնավստահ նախագահի հերթական հաղթանակ»:
Բայց սա երեւույթի մի կողմն է: Մյուսը եվրոպական հանրության կողմից կատարվածի ընկալումն է: Կարծում ենք, այստեղ նույնպես Իլհամ Ալիեւն ամեն ինչ կազմակերպված է արել: Նրան տվյալ պահին օդ ու ջրի պես պետք էր, որպեսզի եվրոպացիներն իրենից վերջնականապես հիասթափվեն: Աշխարհաքաղաքական երկարաձգված խաղն Իլհամ Ալիեւի համար մոտենում է ավարտին: 10 տարի շարունակ Եվրոպան փորձում էր «նորին գերազանցությանը» բերել քաղաքակիրթ երկխոսության դաշտ: Իսկ նա համառորեն «արժանապատվություն» եւ «վիրավորվածություն» էր խաղում:
Այսօր Իլհամ Ալիեւը Եվրոպայից ակնկալիքներ չունի: Դրա համար էլ իրեն թույլ է տալիս հրապարակավ «թքել» եվրոպական արժեհամակարգի վրա: Ստրասբուրգում նա նման էր այն մարդուն, որի մասին ասվում է` չգիտի, թե ինչպես փոխհատուցի լավության համար, ուստի վերջին վատությունն է անում: Կընկալի՞ Եվրոպան այդ ամենը, կլինի՞ համարժեք պատասխան` պարզ կդառնա առաջիկայում: Այսօր կարող ենք միայն փաստել, որ Իլհամ Ալիեւի դեմարշը նաեւ արտաքին քաղաքական իմաստ ունի. եվրոպական արժեքների բացահայտ «ոչնչացմամբ» նա վերջնականապես ճշգրտեց իր տեղն արդի աշխարհում:
Պատահական չէ, որ Ստրասբուրգում Իլհամ Ալիեւի խեղկատակությանը զուգահեռ` «Ազերթաջ» պետական լրատվական գործակալությունը հաղորդագրություն էր տարածել… դրանից երեք օր առաջ Ռուսաստանում Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի ղեկավար Ռամիզ Մեհթիեւի հանդիպումների մասին: Պարզվում է, Մեհթիեւն ինչ-որ «տարածաշրջանային միջոցառման» շրջանակներում եղել է Թաթարստանի մայրաքաղաք Կազանում, որտեղ «երկկողմ հանդիպումներ է ունեցել ՌԴ ԱԽ քարտուղար Պատրուշեւի եւ վերջինիս տեղակալ Նուրգալիեւի հետ»:
Ի՞նչ հարցեր է նա քննարկել ռուսաստանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ` պաշտոնական լրատվությունը ոչինչ չի ասում, բայց դա չի նշանակում, թե Պատրուշեւը եւ Մեհթիեւը հանդիպել ու խոսել են «եղանակի տեսությունից»: Մանավանդ որ «տարածաշրջանային միջոցառման» գլխավոր թեման «ահաբեկչության եւ թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության դեմ համատեղ պայքարն» էր:
Այս իմաստով դիտարժան էր Գաբալայում անցկացված` ռուս-ադրբեջանական «Տարածաշրջանային համագործակցության» խորհրդաժողովը: Երկու տարի առաջ Գաբալայում փակվեց Ռուսաստանի ռազմահենակետը: 2014թ. հունիսին հատկապես այդ քաղաքում է անցկացվում երկու երկրների առանձին տարածաշրջանների տնտեսական համագործակցության հեռանկարներին նվիրված խորհրդաժողովը: Ընդ որում, միջոցառումը ծրագրվել էր այնպես, որ նույն օրն Իլհամ Ալիեւը գտնվեր Ստրասբուրգում եւ «հողմացրիվ աներ» եվրոպական արժեհամակարգն ու կոպտորեն «շրխկացներ դուռը»:
Եւ լիովին տրամաբանական է հնչում Գաբալայի խորհրդաժողովից հետո ՌԴ տարածաշրջանային զարգացման նախարար Սլյունյաեւի ընդգծումը. «Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի միջեւ հարաբերությունները ոչ միայն բարեկամական, այլեւ եղբայրական են»:
Նախարար Սլյունյաեւը մի շատ էական շետադրում է արել. «Աստված ինքն է տնօրինել, որ մենք (Ռուսաստանը եւ Ադրբեջանը- Վ. Ա.) միասին լինենք: Ես կասեմ անկեղծ` մեզ համար չափազանց հաճելի է աշխատել Ադրբեջանի հետ, մենք նույն մենթալիտետն ունենք, մենք եղբայրներ ենք»: Դժվար չէ կռահել, թե «նույն մենթալիտետ» ունենալու մասին ՌԴ նախարարի շեշտադրումն ինչ ենթատեքստ ունի: Ակնհայտ է, որ խոսքը ոչ թե ազգային- էթնիկ, այլ` քաղաքական նույն մենթալիտետի մասին է: Այստեղ արդեն, իրոք, վիճելու հարց չկա. Ռուսաստանը եւ Ադրբեջանը «խաղում են նույն դաշտում», հանգամանք, որ վաղուց էին նկատել ադրբեջանցի որոշ քաղաքագետներ:
Այնուամենայնիվ, պետք է ուշադրություն դարձնել, որ ՌԴ արտգործնախարար Լավրովի Երեւանում գտնվելու համապատկերին տեղի է ունեցել Պուտին- Ալիեւ հեռախոսազրույց, որի ընթացքում հիմնականում քննարկվել է ղարաբաղյան կարգավորման թեման: Ճիշտ է, այդ մասին հաղորդագրության մեջ արարողակարգային մտքերի փոխանակումից տարբերվող շեշտադրումներ չկան, բայց եւ չպետք է անուշադրության մատնել, որ ՌԴ նախագահն Իլհամ Ալիեւի հետ խոսել է վերջինիս Ստրասբուրգ ուղեւորվելուց առաջ: Եւ բացառված չէ, որ Իլհամ Ալիեւի ստրասբուրգյան «ֆուրորը» որոշակիորեն պայմանավորված է նաեւ ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունների «կատարյալ դրական դինամիկայով»:
Իրադարձությունների ադրբեջանական «տրամաբանությունը» հասկանալու համար, թերեւս, հարկ է ուշադրության առնել, որ գրեթե տասնամյա դադարից հետո հարեւան երկրում վերստին հրապարակայնացվել է «ո՞ւր եւ ո՞ւմ հետ գնալ» հարցադրումը: Քաղաքագետ Ռասիմ Աղաեւի գլխավորությամբ ստեղծվել է այսպես կոչված «փորձագիտական ակումբ», որն ամենշաբաթյա քննարկումներ է իրականացնում: Ճիշտ է, ֆորմալ առումով հարցադրումը ձեւակերպվել է որպես «ադրբեջանական ազգային ռազմավարության շուրջ մտքերի փոխանակություն», բայց, դատելով մասնակիցների ընտրությունից, արեւմտյան ուղղության ջատագովները նորաստեղծ «ակումբ» հրավիրված չեն:
Խորքային առումով «փորձագիտական ակումբի» ստեղծումը վկայում է, որ Բաքվում իշխող վարչախումբը լուրջ անհանգստություններ ունի` կապված հնարավոր աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների հետ: Գրեթե ակնհայտ է, որ «ակումբը» հրահանգավորված «եզրակացությունների» կառույց է: Դատելով առաջին քննարկման մասին ծավալուն տեղեկատվությունից, փորձագետների հիմնական տեսակետն այն է, որ «պետք է վերացվեն «ագրեսիայի հետեւանքները» (խոսքը ղարաբաղյան կարգավորման մասին է.- Վ. Ա.), հեռացվի ադրբեջանական պետականության վրա կախված վտանգը, որը պատմության հաջորդ շրջադարձի ժամանակ կարող է լիովին իրական դառնալ` մի՞թե դա չպետք է դառնա ադրբեջանական ազգային ռազմավարության բովանդակությունը»:
Այստեղ, սակայն, կոնկրետություն չկա: Ադրբեջանը միշտ էլ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը «յուրովի լուծելու» նպատակ է հետապնդել: Հարցն այն է, որ դա նրա ուժերից վեր է, ուստի պաշտոնական Բաքուն անցած 20 տարիներին հովանավորների փնտրտուքի մեջ է եղել: Ի՞նչ է փոխվել այսօր, եթե «փորձագետների ակումբը» եզրահանգել է, որ «ագրեսիան հնարավոր է դարձել ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի եւ Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին ցուցաբերած տնտեսական, քաղաքական եւ ֆինանսական օժանդակության հետեւանքով»:
Արդի աշխարհի ուժային բեւեռները երկուսն են` Արեւմուտք եւ Ռուսաստան: «Ո՞ւր եւ ո՞ւմ հետ գնալ» հարցին Ադրբեջանը կարող է պատասխանել` ընտրություն կատարելով երկուսի միջեւ: Երրորդ ճանապարհն «անկախ արտաքին քաղաքականությունն» է, որի ամբողջ «հմայքն» ու կատարյալ ֆիասկոն Ստրասբուրգում Իլհամ Ալիեւի բեմադրած «ղաչաղնաբիությունն» էր: Այն, ինչպես ասացինք, ուներ երկու հանդիսատես` Ադրբեջանի ներքին լսարանը եւ, հավանաբար, «նույն մենթալիտետն ունեցող»` ռուսաստանյան քաղաքական շրջանակները: Արեւմտյան հանրության հետ գնալիք ճանապարհ Իլհամ Ալիեւը չի ունեցել ի սկզբանե, այսօր չունի առավել եւս: Մնում է ընտրություն կատարել հօգուտ «նույն մենթալիտետի»:
Բայց մի՞թե այնտեղ նրան «անձկությամբ սպասում են»: Ավելի ճիշտ, մի՞թե պաշտոնական Մոսկվան կիսում է Ադրբեջանի հետ «նույն մենթալիտետն» ունենալու մասին նախարար Սլյունյաեւի ասածը: Այն, որ ՌԴ նախագահ Պուտինն է երաշխավորել երրորդ ժամկետով Իլհամ Ալիեւի «ընտրությունը», դեռեւս չի նշանակում, թե Ռուսաստանը եւ Ադրբեջանը նույն արժեհամակարգի երկրներ են: Ադրբեջանի համար, իհարկե, դա բաղձալի է, բայց մի՞թե Ռուսաստանը կցանկանար միջազգային ասպարեզում համեմատվել Իլհամ Ալիեւի հետ:
Կարճաժամկետ հեռանկարում, գուցե, Ռուսաստան-Ադրբեջան հարաբերություններում «դրական դինամիկա» արձանագրվի: Բայց երկու երկրների միջեւ ավելի շատ շահերի բախման, քան դրանց համատեղման «ռեսուրս» կա: Եւ պետք է սպասել Մոսկվա- Բաքու երկխոսության ոչ թե հետագա խորացման, այլ` սահմանափակման: Արեւմուտքն այսպես, թե այնպես, բայց Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու է: Որովհետեւ այլընտրանքը «սառը պատերազմի» ծավալումն է` դրանից բխող խորքային մարտահրավերներով հանդերձ:
Դառնալ «հավասար խաղացող»` Իլհամ Ալիեւի մանկական երազանքն Արեւմուտքի հետ հարաբերություններում լիովին տապալված է: Այսօր նա գայթակղություն ունի, որ Արեւմուտքի հետ «առճակատող» Ռուսաստանին ինքն ավելի է պետք, քան` ՌԴ նախագահ Պուտինի օժանդակությունն` իրեն: Ճիշտ այդպես է նա տանուլ տվել Արեւմուտքի հետ «ինքնուրույն» խաղը: Բայց ի՞նչ երաշխիք կա, որ Ռուսաստանի հետ «ֆլիրտը» կպսակվի հաջողությամբ:
Նման երաշխիք չկա: Եւ սա ոչ թե մեր չկամեցողությունն է, այլ` քաղաքականության «ոսկե» օրենքը. ուժեղները միայն պայմաններ են թելադրում, նրանք նախապայմաններ չեն ընդունում: Իսկ Իլհամ Ալիեւն իրեն դատապարտել է Լեռնային Ղարաբաղի հարցով «նախապայմաններ ունենալու» հիմարությանը: Դա նրա` իբրեւ քաղաքական գործչի, չկայացածության նախապայմանն է:
Նման կարգի «առաջնորդների» հետ լուրջ որոշումներ չեն քննարկում: Նմանների հետ միայն խաղում են: Մեկ տասնամյակ Իլհամ Ալիեւի հետ «հաճույքով» Արեւմուտքն էր խաղում: Հունիսի 23-ին Ստրասբուրգում լավագույնս բեմադրվեց «հրաժեշտի արարը»: Անկումն ակնհայտ դարձավ: Ե՞րբ կհնչի Իլհամ Ալիեւի քաղաքական մահը գուժող մոսկովյան զանգը` ահա հարցերի հարցը: Որովհետեւ կրեմլյան հենարանը կորցնելու պահին «նորին գերազանցությունն» ստիպված պիտի լինի հավաքել ճամպրուկները: Եթե հասցնի:
