ԼԵՎՈՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Մի անգամ արդեն առիթ ունեցել ենք անդրադառնալու Սայաթ-Նովայի երգերի մերօրյա աղավաղումներին, որոնք կատարվում են ոչ այնքան սկսնակ երգիչների կողմից, որքանՙ վաստակավորների, թեեւ վերջիններիս կոչումն ու առաքելությունը պիտի լիներ, եթե չեն վարանում Սայաթ-Նովա հնչեցնել, վերջինիս երգերը ոչ միայն սոսկ հնչեցնելը, այլեւ նրա հանճարեղ բանաստեղծություններն այսօրվա ունկնդրին հնարավորինս անաղարտ փոխանցելը: Եվ թվում էՙ ի՛նչ կա ավելի հեշտ, քան Սայաթ-Նովա մաքուր հնչեցնելը, եթե նա մաքուր է ի սկզբանե, եւ ամեն մի խաթարում, գիտությամբ թե անգիտությամբ արված, հստակորեն եւ անխուսափելիորեն գծագրվում է անկրկնելի այս սիրերգակի բանաստեղծական տեքստի մաքուր պատկերին: Բայց արի ու տես, որ Սայաթ-Նովային անճիշտ են են մատուցում հենց վաստակավորները:
Ահավասիկ նրանցից թերեւս ամենավաստակավորըՙ Նունե Եսայանը: Այս տիկնոջն ի սկզբանե սխալմամբ թվացել է, թե Սայաթ-Նովայի բանաստեղծություններում բառերի «է»-ն որքան հնարավոր է պիտի հնչեցնել «ի», ինչպեսՙ գուզեմ-գուզիմ, բացվել-բացվիլ եւ այլն, ուստի առանց ճիգ ու ջանքի բանաստեղծի գործածած շատ բառեր, օտարաբանություններն էլ հետը, ենթարկում է այդ «օրենքին», օրինակՙ «ղիմեթ»-ը դարձնելով «ղիմիթ»:
Հանրային հեռուստաընկերության նոյեմբերի 24-ի կիրակնօրյա եթերը նվիրված էր ժողովրդական երգչուհի Օֆելյա Համբարձումյանինՙ Սայաթ-Նովայի երգերի լավագույն կատարողներից մեկին, ուստի պատահական չէ, որ «Երգ երգոց»-ի հաղորդումն սկսվեց հենց Սայաթ-Նովայով: Սկսեց Նունե Եսայանը:
Ու սկսվեց Սայաթ-Նովայի հերթական «խմբագրումը»:
Նունեի կատարումը երկու «մասից» էր բաղկացածՙ «Թամամ աշխար պըտուտ էկա» եւ «Փահրադըն միռած»: Առաջին երգի միայն առաջին քառատողը երգվեց, բայց այդ կարճ միջոցին էլ երգչուհին կարողացավ բավարարել Սայաթ-Նովային խմբագրելու իր հարատեւ մարմաջը. «տեսնողըն» բնագրային ձեւը նրա շուրթերից հնչում էր «տիսնողըն»: Աղավաղումները ծավալվեցին մյուս երգի կատարման մեջ, սակայն, ի տարբերություն առաջինի, խոսքն այստեղ ոչ թե սովորական աղավաղման մասին է, այլ այնպիսի շփոթի, որն անմեղ աղավաղումը վերածում է կոպիտ իմաստային խաթարման:
Արժե ասել, որ Սայաթ-Նովային, ինչպես յուրաքանչյուր մեծ աշուղի, երգելուց առավել պետք է ճիշտ կարդալ: Արժե ասել, որ աշուղի պարագայում տեքստը թերեւս ամենակարեւորն է, մանավանդ երբ հիշում ենք, որ դրանք հաճախ «փաթեթավորվել» են տվյալ ժամանակի երգարվեստում հայտնի եւ տեքստից տեքստ թափառող ընդհանուր մեղեդիներով: Ուստի աշուղի եւ հատկապես Սայաթ-Նովայի երգը հնչեցնելիս գլխավոր պայմաններից մեկը «քաջ որսկանի գյուլլի պես» թռչող նրա խոսքին հետեւելն է: Եվ երբ հետեւում ենք այդ խոսքին, մեզ պարզապես չի կարող չհմայել տողը, ուր խոսվում է սիրահարի արդեն սպառվող համբերության մասին: «Տասնումեկ ամիս մունջ իմ կացիՙ տարեն էրված իմ», ասում է բանաստեղծը, եւ մնջության հսկայական տառապանքը էրում է նաեւ մեր սիրտը, իսկ աստվածային խոսքը հավիտյան դաջվում է հիշողության մեջ: Բայց այդ խոսքը, ավաղ, չի դաջվել Նունե Եսայանի հիշողության մեջ, եթե նա կարողացել է խաթարել անխաթարելինՙ «Տասնումիկ ամիս մունջ իմ կացիՙ խարեն էրված իմ»: Մի կերպ ներելի է, որ երգչուհին սայաթնովյան «տասնումեկը» դարձնում է «տասնումիկ». համար/ի/նք, որ հեռավոր այն ժամանակներում թիֆլիսահայոց բարբառում այդպիսի հնչյունափոխություն հնարավոր էր, սակայն ի՛նչ ասենք դարձվածքի արժեք ստացած «տարեն էրվել» խոսքի «տարեն» բառի անփույթ կորստյամբ գեղարվեստական կատարյալ խոսքը պարզունակ ու նաեւ անհասկանալի տողի վերածելու նունեական «խմբագրման» մասինՙ «Տասնումիկ ամիս մունջ իմ կացիՙ խարեն էրված իմ»: Զարմանալի է: Առավել զարմանալի է, որ Նունեի կատարման մեջ «տարեն էրված իմ» արտահայտությունը բացակայում է ամբողջապես: Երգչուհին ակնհայտորեն չի ըմբռնել բանաստեղծին, չի հասկացել աշուղական խոսքի նրբությունները, մանավանդ այն, երբ բանաստեղծը քառատողը հյուսում է այնպես, որ վերջինՙ կարեւորագույն տողում ամփոփի իր հիմնական ասելիքը: Ակնհայտ է, որ Սայաթ-Նովայի այս բանաստեղծության խնդրո առարկա հատվածի գլխավոր ասելիքը հենց «տարեն էրված իմ»-ն է, եւ վերջինիս նախապատրաստական կառույցներն են «զարեն էրված իմ», «քարեն էրված իմ» եւ համանման արտահայտությունները:
Իսկապես ապշեցնում է այն հետեւողականությունը, որով երգչուհին քարուքանդ է անում «Փահրադըն միռած» երգի առաջին տունը ընդհանրապե՛ս: Նունեի «տարբերակում» բանաստեղծը որտեղ պիտի «զարէն» էրված լիներՙ «քարէն» է էրված, որտեղ պիտի «քարեն» էրված լիներՙ «չարեն» է էրված, որտեղ պիտի «տարեն» էրված լիներՙ «խարեն» է էրված:
Եվ իմաստային այս խառնաշփոթի մեջ արդեն մի տեսակ ներելի են երգի հաջորդ տողերի «խմբագրումները»ՙ հաքի (փոխանակՙ հաքնի), չի կաթի (փոխ.ՙ չըկաթի), ռիհան (փոխ.ՙ ռեհան), փաթաթած (փոխ.ՙ փաթըթած) եւ այլն, թեեւ հանճարեղ բանաստեղծն էն գլխից է զգուշացրել ապագա բոլոր հնարավոր ու մանավանդ ապաշնորհ խմբագիրներինՙ ձեռք չտալ իր բառին ու տառինՙ «իմ գիրն ուրիշ գրեն է»:
Հ. Գ. – Թե որչա՛փ էր պատշաճ այսօրինակ կատարումը նվիրել հայ ժողովրդական երգի թագուհուն, ինչպիսին է իրավամբ Օֆելյա Համբարձումյանը, թող որոշի հայ երգի վաստակավորն ինքը, բայց որ նա թագուհուն շատ ուշադիր լսելու եւ նրանից բանաստեղծական տեքստն անխաթար հնչեցնելու կատարյալ դասեր դեռ ունի առնելու, անժխտելի է:
