ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՎՅԱՆ
«Ստամբուլի լուսանկարչի» նորավեպերը առաջին անգամ թարգմանվել են ֆրանսերեն: Դրանք կարելի է ըմբոշխնել որպես կյանքի վայրկենական լուսանկարներՙ արված մի անհետացած աշխարհի թախծոտ երկնքի տակ: Հեղինակին նվիրված դրվատական խոսքում «Պարանթեզ» հրատարակչությունը մեր առջեւ բացահայտում է անսահմանորեն բանաստեղծական հայացքով այդ հետաքրքրական ու եզակի անձնավորության մեկ ուրիշ կողմը:
Արա Գյուլերը ծնվել է 1928 թ. օգոստոսի 16-ին Թաքսիմ թաղամասում, դեղագործի ընտանիքում: Նախնական կրթությունը ստացել է Մխիթարյանների մոտ, ընդունվել հեղինակավոր Կեդրոնական վարժարան, ապա տնտեսագիտության դասընթաց անցել Ստամբուլի համալսարանում: Նա աշխատակցել է քաղաքի հայալեզու «Մարմարա» եւ «Ժամանակ» օրաթերթերին, աշխատել «Yeni Istambul»-ի խմբագրությունում եւ 1950-ականներին դարձել «Թայմի», «Պարի մատչի» եւ «Շթերնի» թղթակիցը: Լինելով «Hayat» հանդեսի լուսանկարների պատասխանատունՙ աշխատակցել է «Magnum» միջազգային գործակալությանը: 1961-ին «Photography annual» հանդեսը նրան դասել է աշխարհի 7 լավագույն լուսանկարիչների շարքին: Ստացել է անթիվ-անհամար մրցանակներ: 1999-ին թուրքական մի մրցանակ նրան մկրտում է «դարի լուսանկարիչ»: Ճանաչված է որպես վավերագրական լուսանկարչության փորձագետ եւ աշխարհի 10 լավագույն լուսանկարիչներից մեկն է:
Կայացած արվեստագետ Արա Գյուլերը լուսանկարչական արվեստի կենդանի խորհրդանշան է: Նրա անունը միահյուսվում է իր քաղաքի անվան հետ: Վկաՙ վիպասան Օրհան Փամուքի աշխատությունը, որը Արա Գյուլերի հետ մեկտեղ նվիրված է Ստամբուլին: «Պարանթեզ» հրատարակչությունում հայերեն թարգմանությամբ լույս տեսած նրա նորավեպերը գրվել են 1940-1960 թթ., երբ Արա Գյուլերն աշխատակցում էր քաղաքի զանազան հայկական պարբերականներից. SAN, «Հանդես եւ մշակույթ», «Համայնապատկեր», «Ճառագայթ» եւ «Սուրբ Փրկիչ»: Նորաստեղծ «Արաս» հրատարակչությունը 1995-ին դրանք լույս ընծայեց որպես «Մենք կապրենք Բաբելոնից հետո» ժողովածու: Մարսելյան «Պարանթեզ» հրատարակչությունն այսօր առաջարկում է նրա առավել ինքնօրինակ ստեղծագործությունների հատընտիրըՙ համեմված 22 արտակարգ լուսանկարներով:
Պատանեկության տարիներին Արա Գյուլերը երազում էր դառնալ թատերագիր կամ կինոբեմադրիչ: Տասնհինգ տարեկանում կատարեց իր առաջին լուսանկարները: Քաղաքի երակազարկի նուրբ դիտարկումներից շնորհիվ նրա աշխատանքը «հայցող պատմաբանի» ստեղծագործություն է, ով գրում է այնքան ժամանակ, մինչեւ որ պատկերը ձեւ ստանա իր գրչի տակ: Վերջինս անցուդարձի պայծառ ու գորովալից ականատեսն է: Մոռացությունից փրկված նրա կարճ պատմվածքները հիշեցնում են մարդկային չափում ունեցած եւ այլեւս գոյություն չունեցող Կոստանդնուպոլիսը, որի կոսմոպոլիտիզմի փոշին դեռ չէին ջնջել պահպանողական իսլամիզմի նոր տիրակալները: Անտեղյակ ընթերցողը ժամանակ կունենա հայտնագործելու Գումգափու ձկնորսական թաղամասը, շնչել ճայերով եւ ընչազուրկներով բնակեցված առափնյակների բույրը: Այդ գրվածքների եւ գրավիչ ու ճշմարտացի լուսանկարների միջոցով մենք չենք անցնում Բերա եւ Բեյօղլու եվրոպական հարուստ թաղամասերով, մեզ ներկայացվող Ստամբուլը սեւ-սպիտակ, գեղեցիկ եւ դառնավուն քաղաք է, որը քարացած է հավերժության մեջ: Քաղաքի մշտահոս եւ ծփանքի պես շարժուն լեզուն արեւմտահայերենն էՙ ստամբուլյան ընտիր լեզուն, Գյուլերի նորավեպերի կերպարները, որոնք երբեմն օտար հնչողությամբ անուններով հասարակ մարդիկ են, ամեն տարիքի ու ցեղի գիշերային նավաստիներ, իրենց թախիծը փոխանակում են քաղաքի համուհոտի հետ: Անսահմանորեն փոքր բաներն անգին են նրա աչքին, եւ նա փորձում է անմահացնել անցողիկը: Արա Գյուլերի կերպարները հունական ողբերգության հերոսների պես գալիս են եւ մշուշապատ երկնքի տակ բախվում Բոսֆորի ալեկոծ ափերին:
Նրա կարճ եւ դրամատիկ տեքստերում բնավ չկա էսթետիզմի որոնում: Ամեն ինչ գտնվում է ձախողված սիրային հանդիպման մոլեգնության մեջ: Հարկավոր է այդ գեղեցիկ գիրքը կարդալ նրա էության խորքերից ժայթքող մեղմ ու արգասավոր թախիծը ընկալելու համար:
