Օգոստոս ամսին ԱՄՆ-ում (Կոլիֆոռնիա, Կոստա-Մեսա) MEZDA PUBLISHERS հրատարակչությունը լույս է ընծայել Սարգիս Հասան-Ջալալյանի «Պատմութիւն Աղուանից աշխարհին» աշխատության անգլերեն թարգմանությունը:
Սարգիս Հասան-Ջալալյանը եղել է Գանձասարի աթոռի վերջին կաթողիկոսը (1794-1815 թթ.), որի առաքելությունը ներառել է Արցախի եւ Գանձասարի տարածքները:
Շարունակելով իր մեծ հորեղբորՙ կաթողիկոս եւ պատմիչ Եսայի Հասան-Ջալալյանի ազգանվեր գործը, Սարգիսն իր պատմությունը սկսում է 1723 թ. եւ հասցնում մինչեւ Ռուսաստանի հաղթանակի օրերը ռուս-պարսկական պատերազմում, որի արդյունքում Արեւելյան Հայաստանըՙ այդ թվում եւ Ղարաբաղը, անջատվեց Պարսկաստանից եւ միացվեց Ռուսական կայսրությանը:
«Պատմության» ձեռագիր բնագրերից մեկը Գերմանիայի Տյուբինգենի համալսարանում հայտնաբերել է ամերիկացի պրոֆեսոր Ռ. Հ. Հյուսենը 1984 թ., անգլերեն թարգմանությունն իրականացրել է Կարեն Քեթենջյանը:
Աշխատությունը կարեւոր սկզբնաղբյուր է Ղարաբաղի հայության եւ մասնավորապեսՙ մելիքների վերաբերյալ, արտացոլում է Ղարաբաղի մելիքների պայքարն անկախության համար պարսիկների եւ թուրքերի դեմ 18-19-րդ դարերում: Այն ապացուցում է, որ հայերըՙ լինելով Ղարաբաղի բնիկները, բնակվել եւ ինքնիշխան են եղել այնտեղ մինչեւ ռուսների գալը:
Մասնավորապեսՙ այն նոր լույս է սփռում Ավանի եւ մելիք Եգանի գործունեության, մելիքների եւ Ռուսական կայսրության հարաբերությունների վրա: Ներկայացված է մելիքների դաշնագիրը: Այն կարելի է համարել հայկական առաջին սահմանադրությունը, որի մեջ մելիքները ձեւակերպել են դրույթներ ինքնավարության եւ ռուսական կայսրության գերիշխանության ներքո հայոց նոր թագավորության կազմավորման վերաբերյալ:
Նորընծա գիրքը 17-րդն է Հայկական ուսումնասիրությունների շարքի, որի նախորդՙ 14-րդ, 15-րդ եւ 16-րդ գրքերը նույնպես ընդգրկում են Արցախի եւ Գանձասարի պատմությունը:
«Արցախի մելիքների ժառանգներ» հասարակական կազմակերպությունը, որոշակի մասնակցություն ունենալով սույն ձեռնարկում, ողջունում է «Պատմության …» հրատարակումն անգլերեն, որը հնարավորություն կտա Արցախի մասին նախասկզբնական ճշմարտությունը հասցնել անգլիախոս ընթերցողին, հետազոտողին, ինչպես նաեւ անաչառ սկզբունքներ դավանող դիվանագետներին:
