Սահմանամերձ Մովսես գյուղում միշտ էլ ադրբեջանական կողմից գնդակոծություններ են լինում: Մովսեսցիներն Աստծու ամեն օր անհանգիստ կյանքով են ապրում` գյուղն ամբողջությամբ ադրբեջանական դիրքերից տեսանելի է, գյուղի մշակելու ենթակա հողերը գնդակոծության գոտում են, եւ գյուղացու համար իր առօրյա գործն անելն ու վտանգից զերծ մնալը միմյանց միահյուսված մտահոգություն են: Ու չնայած Մոսկվայում բնակվող մովսեսցի գործարար Վազգեն Վանեսյանի կառուցած Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու զորությունը արդեն երկու տարի գումարվում է մովսեսցու ամենօրյա դիմակայությանը վտանգին, այնուամենայնիվ, գյուղին առավել ակնառու աջակցություն է հարկավոր: Ընդհանրապես` Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերի հիմնախնդիրները, պետությանը զուգահեռ, բոլոր հայերիս պետք է մտահոգեն:
Ի դեպ, Մովսեսի եկեղեցին Տավուշի շրջանի Բերդի տարածքի միակ եկեղեցին է, այս իմաստով Մովսես գյուղի նշանակությունը հոգեւոր առումով մեծանում է, եւ տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվ Արամ քահանա Միրզոյանի վկայությամբ` Տավուշի բնակիչների համար սրբավայրի նշանակություն է ձեռքբերում: Սակայն գյուղը քանի որ տրանսպորտային խնդիրներ ունի, եւ գյուղի բնակչության կապը Տավուշի տարածաշրջանի կենտրոնիՙ Բերդի հետ խաթարված է, Տավուշի այլ բնակավայրերից էլ ուխտավորները դժվար են հասնում Մովսեսի եկեղեցի:
Գյուղի խնդիրների մասին «Ազգը» զրուցեց ծագումով երեւանաբնակ մովսեսցի, կրթության նախկին փոխնախարար Ռոբերտ Փոլադյանի հետ, ում վաղուց հանգիստ չեն տալիս գյուղի խնդիրները, եւ մի անգամ Ռուսաստանի հայերի միության աջակցությամբ ծրագիր իրականացնելով Մովսեսում (ծառատունկ), նոր ծրագրեր է մտմտում, մանավանդ` նույն կազմակերպությունը խոստանում է աջակցել նաեւ այլ` սոցիալ-մշակութային ծրագրերի իրագործմանը, ինչպես որ Հայաստանի սահմանամերձ շատ գյուղերի է աջակցում:
Մովսեսում, ինչպես ուրիշ սահմանամերձ գյուղերում, շատ են արտագնա աշխատանքի մեկնածները, գյուղի շատ դռների վրա կողպեքներ կան: Վերջին մարդահամարի ժամանակ Մովսեսն ուներ 2,5 հազար բնակիչ, որի մի մասը այժմ բացակա է գյուղից: Մովսեսի շատ հողատարածքներ մնում են չմշակված, գյուղապետ Արարատ Ավալյանի վկայությամբ` ադրբեջանական կողմից մշտական կրակոցների պատճառով, երիտասարդությունն էլ, հողագործությամբ չկարողանալով վաստակել` մեկնում է արտագնա աշխատանքի: Այս գյուղում իշխանություններից պահանջներ ունեն` օգնել տրանսպորտով գյուղը Բերդին կապելու խնդրում, գյուղտեխնիկայով աջակցության ձեւ գտնել, ոռոգման եւ խմելու ջրի համակարգը կարգի բերելուն աջակցել եւ այլն:
2008 թվականից ծնունդով մովսեսցիների «Մովսես գյուղ» շարժում կա` գյուղի խնդիրների լուծման նպատակադրումով: Մեկ տարի առաջ այդ մտմտուքն ավելի առարկայական դարձավ, հստակվեց գյուղում ծրագրեր իրականացնողների կազմը եւ բավականին արդյունավետ միջոցառումներ սկսեցին իրականացվել:
Ռոբերտ Փոլադյանն ասում է, որ այսօր սահմանամերձ գյուղերի համար անվտանգության ապահովման, արտագաղթի կասեցման ծրագրեր պետք է մշակել ու քայլ առ քայլ իրականացնել: Տավուշի մարզը 62 բնակավայր ունի, որից 57 գյուղ, բավական մասը` սահմանամերձ, որոնցից մեկն էլ Մովսես գյուղն է: Իրենց սկսած առաջին միջոցառումը էկոլոգիական էր, Ռուսաստանի հայերի միության աջակցությամբ. «150 սոճի բերեցինք, գյուղում ծառատունկ կազմակերպեցինք: Վնասված ենթակայանն ենք կարգի բերել, դպրոցին ենք օգնել:
Հիմա մտադիր ենք սոցիալ-տնտեսական ծրագրեր իրականացնել սահմանամերձ գյուղերում, այդ թվում` Մովսեսում, եւ ես գիտեմ, որ Ռուսաստանի հայերի միությունում կա ընդհանրական մոտեցում, որ վերակենդանացնենք սահմանամերձ գյուղերն ու արտագաղթը մեղմենք: Հեռանկար կա, որ ՌՀՄ-ն Ռուսաստանում աշխատող, Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերից գնացած գործարարների հետ հանդիպման արդյունքում ուժերը մեկտեղի նրանց հետ եւ սկսի նպատակային ծրագրերի իրականացումը: Ասենք` մթերման կայաններ ստեղծվեն, կամ տնտեսության այս կամ այն ճյուղը զարգացնեն, միանանք-անենք: Հիմա Մովսեսի հետ կապված ծրագրեր կան, պետք է թղթին հանձնել եւ ՌՀՄ-ի հետ քննարկել»:
Ռ. Փոլադյանը լավ էր պատկերացնում սահմանամերձ Մովսեսի խնդիրները: Ասենք` եթե գյուղապետարանը մեքենատրակտորային կայան ունենա, գյուղացիները պայմանագիր կկնքեն եւ կկարողանան տեխնիկան օգտագործել` իրենց տնտեսական խնդիրները լուծելիս: Այդպիսի կայան որեւէ գործարարի աջակցությամբ պետք է ստեղծվի:
Տարածքային կազմակերպությունները նման ծրագրեր ունեն, թե ոչ` այս պահին կարեւորը որոշումների կայացումն է: Մարզպետարանները չունեն ծրագրային բյուջե, համայնքներն էլ աղքատ են, որ նման խնդիրներ լուծեն: Գործարարները պետք է հանձն առնեն, այս ու այն ճյուղը զարգացնել գյուղում: Օրինակ` ծխախոտագործության լավագույն տնտեսությունն էր ժամանակին Մովսեսում, հնարավոր կլինի այն վերակենդանացնել. «Այս տարի հունվարին մենք ստեղծեցինք «Մովսես գյուղի վերածնունդ» հիմնադրամը, որով ամենօրյա կապ ունենք գյուղի հետ եւ մտմտում ենք ծրագրեր: Ամենաառաջնահերթը` սոցիալ տնտեսական ոլորտն է: Մտադիր ենք այդ առումով գիտաժողով անցկացնել գյուղում: Հատուկ ագրարային համալսարանի ռեկտորի հետ պետք է հանդիպեմ, որպեսզի քննարկենք տնտեսության արդյունավետ ճյուղերի ստեղծումը գյուղում, որ ամեն ինչ աչքաչափով չարվի: Մեր գյուղում ամեն ինչ աճում է, անգամ ձիթապտուղ: Ցորեն, կարտոֆիլ, ձմերուկ` ինչ ասես կա: Մի ժամանակ ծխախոտագործությունն էր առաջատար ճյուղ, հետո պտղաբուծությունը, բանջարաբոստանային կուլտուրաների արտադրությունը, բայց վաճառքի համար բավարար չէր մշակածը: Ջրագծերի խնդիրը պետք է լուծվի: Գյուղն իր ջրով բավարարված է, իր գետն ունի` Տաք աղբյուր ենք ասում, գյուղը բավական երկար է, մի քանի կիլոմետր երկարություն ունի: Ջրագծերի նախագծերի մի մասը կա, որոշակի հանդիպումներ ունեցել ենք ինստիտուտների հետ: Ժամանակին մի քանի ծրագիր սկսվել է ու միշտ կիսատ մնացել` հայտնի ու անհայտ պատճառներով: Խմելու ու ոռոգման ցանցերի նորոգումն ամենառաջնահերթն է, հետո` գյուղը Բերդ կենտրոնին կապելը. եթե տրանսպորտով չեն կարղանում ապահովել (ասում են` գիծը շահավետ չէ)», ասում է Ռ. Փոլադյանը` շարունակելով պատմել նաեւ գյուղի դպրոցի 160-ամյակի մասին եւ այն, որ դպրոցը ոսկե մեդալի է արժանացել ԿԳ նախարարության կողմից: Ուրախ էր նաեւ, որ գյուղի բժշկի խնդիրը լուծվել է` արդեն մեկ ամիս գյուղը մշտական բժիշկ ունի, եկող ամսվանից դեղատնային կրպակի խնդիրն է լուծվելու:
Այսուհետեւ ամեն տարվա օգոստոսի երկրորդ շաբաթ օրը նշվելու է Մովսես գյուղի օր, այս տարի այն արդեն նշվել է, ընդ որում` մեծ շուքով. «140 հրավիրյալ կար, մեր գյուղի երիտասարդության բավականին մաս Ռուսաստանից, մեր երկրի մյուս քաղաքներից եկել էր, պաշտպանության, առողջապահության նախարարներն էին եկել, քաղծառայության խորհրդի նախագահը, թեմի առաջնորդը, մարզպետն իր տեղակալներով: Այդ տոնը նաեւ վերածվեց հետագա ծրագրերի քննարկման»:
Տրանսպորտ, գյուղի գոնե թաղամասերի լուսավորության խնդիր (ընդհանուր լուսավորությունն անջատում են ուշ երեկոյան` գնդակոծությունների չենթարկվելու համար), սեփական շտապ օգնության մեքենա, հնագետներ են տանելու գյուղ` գյուղի պատմությունն ամբողջացնելու, Մովսեսի մասին հանրագիտարանային գիրք պետք է տպագրվի, համապատասխան բուհերը գնալ եւ քննարկել, որ մովսեսցի ուսանողների կուրսայինները գյուղի պրոբլեմներին ու կառուցապատմանը վերաբերեն եւ այլն. այս բոլորը թվում է Ռ. Փոլադյանը` ապագայում մովսեսցիների աշխատանքի ասպարեզը կարծես հստակեցնելով:
