Արուճ գյուղի գլխավոր վանքային համալիրը` Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, հայկական հոգեւոր եւ ճարտարապետական նշանավոր կոթողներից է, որն այժմ վերականգնման կարիք ունի: Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու անմխիթար վիճակի պատճառն այն է, որ այն քչերին է այսօր հայտնի եւ մեծ մասամբ չի ընդգրկվում տուրիստական երթուղիներում:
2011թ. մշակույթի նախարարության եւ Իտալիայի ԱԳՆ-ի միջեւ կնքվեց փոխադարձ համաձայնագիր, որ շուրջ երկու տարի Իտալիայից եկած մասնագետները վարպետության դասընթացներ կանցկացնեն ճարտարապետական վերականգնման ոլորտի նախագծման, որմնանկարների վերականգնման, շինհրապարակի կազմակերպման վերաբերյալ:
Այժմ «Օժանդակություն տեղական հաստատություններին մշակութային պահպանման եւ վերականգնման որոլտում» կրթամշակութային ծրագրի շրջանակներում իտալացի մասնագետները ուսումնասիրություններ են կատարում Արագածոտնի մարզում գտնվող Արուճի վանքում: Նախկինում պեղումների ընթացքում տաճարի հարավարեւելյան կողմում բացվել են Արուճի պալատի մնացորդները:
Ի դեպ, իտալացիներն իրենց հետ բերել են մի շարք սարքավորումներ, որոնք Հայաստանում չկան` խոնավաչափեր, չափագրման նոր գործիքներ, սարքեր, որոնք հնարավորություն են տալիս իմանալու պատերի ճաքերի վիճակը, տեղեկացրեց մշակույթի նախարարության պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրենի տեղակալ Հովհաննես Սանամյանը:
Ըստ ծրագրի ղեկավար Գայանե Կազնատիՙ նախ պետք է մաքրվի տարածքը, հետո արդեն կորոշվի, թե որտեղ է անհրաժեշտ պեղումներ իրականացնել, եւ կհետազոտվի քարերի վնասվածության աստիճանը. «Օրեր առաջ պատերի ճաքի չափը ստուգելու համար արդեն վերցրել ենք նմուշներ եւ ուղարկել Իտալիա, որպեսզի պարզվի` դրանք շարունակվո՞ւմ են քայքայվել»:
7 մլն դրամ է հատկացված մշակույթի նախարարության կողմից Արուճի վանքում հետազոտություններ իրականացնելու համար: Ըստ Կազնատիՙ գումարը կբավականացնի նաեւ, որպեսզի տեղում եղած հուշակոթողները համախմբեն ու ցուցադրության պատրաստեն:
Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարության համագործակցության զարգացման ընդհանուր վարչության կենտրոնական տեխնիկական միավորման փորձագետ Ջիանանդրեա Սանդրին նշում է, որ Արուճում հուշարձանները գտնվում են վատ վիճակում, սակայն դա իրենց չի վախեցնում. «Առաջիկայում նպատակ ունենք իրականացնել կերամիկայի, քարի վերականգնման նվիրված եւ թանգարանագիտության նմուշների ցուցադրության վերաբերյալ դասընթացներ: Իտալիայից արդեն 40 դասախոս է ժամանել Հայաստան, որոնց մի մասը Միլանի պոլիտեխնիկ համալսարանն է ներկայացնում»:
Հայաստանում ճարտարապետական վերականգնման գծով կրթական ծրագրի տնօրեն Մաուրիցիո Բարիոանը նշում է, որ վերականգնել եկեղեցին` չի նշանակում լրիվ նորը դարձնել ու ջնջել հնի հետքերը, քանի որ բոլոր նշանները, որ ժամանակը թողել է հուշարձանի վրա, շատ կարեւոր են եւ շքեղություն ու վեհություն են հաղորդում հուշարձանին:
Հնագետ Մատիլդե Մարձուլլոն տեղեկացրեց, որ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցուն հարող տարածքում ուսումնասիրվել եւ հետազոտվել են 70 շերտական միավոր, որոնք բոլորը փաստագրվել եւ գծագրվել են ինչպես հնագետների, այնպես էլ ճարտարապետների կողմից. «Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ եկեղեցին 7-րդ դարի կառույց է: Ուսումնասիրություններից հետո բացահայտեցինք, որ եկեղեցու տարածքին կից առկա պալատն իրականում ավելի մեծ է եղել, քան մենք պատկերացնում էինք: Հայտնաբերվել են մի շարք թաղումներ, խեցեղեն նմուշներ, ոսկորներ, մետաղի գտածոներ, որոնք հուշարձանի շերտագրությունն ու ժամանակագրությունը պարզելու համար շատ հետաքրքրական ինֆորմացիա կարող են տալ»:
Ուսումնասիրությունները կվերջանան 2013 թ-ի հունվարին, իսկ եթե մշակույթի նախարարությունը տա համապատասխան ֆինանսավորում, ապա մայիսին եւս կգործուղվեն վերականգնող մասնագետներ, իսկ ծրագրին կմասնակցի շուրջ 100 հայ ուսանող:
Արուճի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին կառուցվել է 662-666 թթ.` հայոց իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանի պատվերով: Ըստ Սանամյանիՙ եկեղեցու ներսում դեռեւս պահպանված են 7-րդ դարում կատարված եւ կառույցին առանձնահատուկ հանդիսավորություն հաղորդող հոյապատկեր որմնանկարները, որոնց թեման Համբարձման տեսարանն է:
