Տօն մը, որ հարկ է աւելի արժեւորել

Անցեալ շաբաթ Սրբոց Թարգմանչաց տօնն էր: Մեր կրօնական եւ ազգային տօներու շարքին, այս մէկը իւրայատուկ է, քանի որ բացի կրօնական եւ ազգային տօն ըլլալէ, ան նաեւ մշակութային տօն է, մշակոյթի՛ տօն է: Չեմ գիտեր, թէ ուրիշ ազգեր մշակութային կամ մշակոյթի գործիչներու տօներ ունի՞ն, թէ ոչ, սակայն մենք ունինք, եւ ասիկա ի պատիւ այն մարդոց, որոնք մեր թարգմանիչները եւ անոնց գլխուն Մեսրոպ Մաշտոց վարդապետը սրբացուցին, անոնց կատարած մեծ գործը մեր ազգին գոյատեւման գրաւականը նկատելով:

Շատեր թեթեւօրէն կ՛անցնին այս մարդոց յիշատակի օրը նշելով, որպէս սովորական ձեռքբերում մը, սակայն երբ խորը թափանցենք ու հասկնանք, թէ Գիրերու գիւտով սկիզբ առած եւ ապա Թարգմանչաց գործով շարունակուած աշխատանքը մեր ազգի փրկութեան միակ լաստն էր, որուն կարեւորութիւնը հասկցաւ Մեսրոպ Մաշտոցը եւ ձեռնարկեց հայոց գիրերու գիւտին:

387 (ՔԵ) թուականին Հայաստանը Պարսկական եւ Բիւզանդական կայսրութեանց ազդեցութեանց մէջ ինկած, ակամայ պիտի ենթարկուէր մէկուն կամ՝ միւսին, երբ ոյժի օգտագործմամբ կարելի չէր անոնց ազդեցութենէն դուրս գալ, Մաշտոցը մտածեց գոնէ մշակոյթով ազատագրուիլ անոնց ազդեցութենէն, եւ յաջողեցաւ:

Վստահ եմ շատեր գիտեն այս պատմութիւնը, սակայն անոնք իսկապէս ու խորապէս կը գիտակցի՞ն, կ՛արժեւորե՞ն եւ ըստ այնմ կը գործե՞ն:

Մինչեւ այսօր Հալէպի մեր դպրոցականները յատուկ հանդիսութիւններով կը նշեն Թարգմանչաց տօնը, մանկապարտէզէն սկսած. որոշ դպրոցներ իրենց աշակերտները եկեղեցի կը տանին ու հոն կը նշեն տօնը: Հայաստանի մէջ չեմ գիտեր թէ դպրոցներուն մէջ կը նշուի՞ թէ ոչ, սակայն թարգմանիչները անմահացնելու ձեւը գտած են, քանի որ մեր բոլոր մեծ թարգմանիչներուն անուններով պողոտայ ու փողոցներ կան Երեւանի մէջ: Ամենամեծը Մաշտոցի պողոտան է եւ Մատենադարանը, կան նաեւ փողոցներ եւ երբեմն ալ արձաններ ու քանդակներ, ինչպէս  (Եզնիկ) Կողբացի, (Փաւստոս) Բիւզանդ, Ագաթանգեղոս, Մ. Խորենացի, Ղազար Փարպեցի, Կորիւն Երանելի եւ այլ անուններով:

Չեմ կարծեր Մաշտոցի գործը նսեմացնելու համար է, սակայն երբեմն զուգահեռ տարբեր կարծիքներ ալ կը հնչեն, ըսելով թէ մենք արդէն հայերէն գիրեր ունէինք մեր հեթանոսական շրջանին, սակայն Գրիգոր Լուսաւորիչ ինչպէս մեհեանները, այդպէս ալ մեր հեթանոսական գրականութիւնը ոչնչացուց: Այստեղ շօշափելի փաստերու չգոյութեան պատճառով պարզապէս կարելի է տրամաբանութեան դիմելով ըսել, որ եթէ հայկական գիրեր ունէինք ինչո՞ւ համար այդ շրջանի մեր թագաւորներուն հատած դրամներուն վրայ հայերէն տառեր չկան, այլ՝ յունարէն:

Ես կը կարծեմ, որ եթէ մենք մեր սեփական տառերը չունենայինք, ստիպուած պիտի ըլլայինք յունարէն տառեր գործածել եւ մեր մշակոյթն ալ յունականին մէկ ճիւղը պիտի ըլլար, այնպէս որ, աներկբայօրէն հաւատալու է, թէ մեր ազգային գոյութիւնը մեր գիրերու գիւտին կը պարտինք:
Գիտէ՞ք քանի-քանի գրողներ եւ  բանաստեղծներ Մաշտոցին ու մեր գիրերու փառաբանանքը ըրած են իրենց հեղինակած գործերուն մէջ: Սիամանթօն «Մեսրո՛պ, հայ դարերու դիմաց կեցող, դուն ադամանդեայ ապառաժ» ըսած է, Վ. Թէքէեանը մրգաստանի նմանցուցած է մեր գիրերը, «Հայ լեզուն տունն է հայուն աշխարհի չորս ծագերուն» ըսած է Մուշեղ Իշխան բանաստեղծը: Շատ են օրինակները եւ գրեթէ չկայ հայ բանաստեղծ, որ անդրադարձած ու գովերգած չըլլայ մեր ոսկեղէնիկը: Հապա՞ օտարները, ի՜նչ դրուատանքով խօսած են մեր գիրերուն ու լեզուին մասին:
Իսկ մենք այսօր ինչպէ՞ս կը վարուինք այդ գանձին հետ… Գիտե՞նք անոր արժէքը, գիտե՞նք պահպանել զայն, պահպանել ու պաշտպանել օտարամուտ բառերէն, կը փորձե՞նք մաքուր խօսիլ ու գրել, կը սրբագրե՞նք դիմացինին սխալը, թէ՞ մեր հայերէնը սրբագրելու փոխարէն՝ օտարին կը դիմենք, դիմատետրը լեցուն է հայկական վարժարաններէ շրջանաւարտ աշակերտներու լատինատառ գրութիւններով:

Ափսոս է, մեղք է, զգաստանանք, ճիշդ վարուինք մեր լեզուին հետ, որպէսզի Մաշտոցի օրհնութիւնը անպակաս ըլլայ մեր վրայէն:

ՅԱԿՈԲ ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ