Քաղաքագետ Ալեքսանդր Մանասյանը ցավով է արձանագրում՝ մենք փաստաթուղթ կարդալ չենք սիրում, չենք սիրում խորանալ ամեն բառի մեջ, բառ առ բառ տնտղել, ուսումնասիրել, քննության առնել դրանք: Իսկ թուրքերը տառ առ տառ են կարդում ու զգուշանում: Իր փորձից է օրինակ բերում. «Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախկին նախարար Թոֆիկ Զուլֆուգարովն իր թիմակիցներին հրահանգում էր՝ «Ղարաբաղյան կոնֆլիկտը» փոքրատառով գրեք: Այդպիսով նա փոքրացնում էր հարցը: Նրանք մեծատառին ու փոքրատառին են ուշադրություն դարձնում, մենք բանաձեւի տեղը չգիտենք: Ցավում եմ՝ արդեն 30 տարի այս մասին բղավում եմ, հիմա էլ եմ բղավում, հերիք եղավ, որ չկարդանք այդ փաստաթղթերն ու չտիրապետենք դրանցում գրված ամեն բառին»:
Մանրակրկտորեն է հակադարձում ադրբեջանցի քաղաքագետների այն փաստարկներին, «Հիմա գանք Արցախի մասով ռուսական եթերները հեղեղող ադրբեջանցի քաղաքագետների այն փաստարկներին, թե Լեռնային Ղարաբաղը եղել է Ադրբեջանական հանրապետության պատմական, վաղնջական տարածք, ու Կովբյուրոն (Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության Կովկասյան բյուրո) որոշել է՝ Ղարաբաղը թողնել Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում: Իսկ թողնել կարելի է այն, ասում է, ինչ եղել է: «Ադրբեջանցիներն իհարկե գիտեն, որ իրենց ասածի մեջ տրամաբանություն չկա, բայց գիտեն նաեւ, որ մենք չենք հասկանում չեղած այդ տրամաբանությունը: Չնայած ինչ-որ տեղ հասկանալի է՝ ինչու Ռուսաստանը չի տալիս հարցի պատասխանը, քանի որ խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցությունը Ղարաբաղը խորհրդային Ադրբեջանին է տվել, ու ռուսների համար անհարմար է խոստովանել, որ դա ապօրինի գործարք է եղել: Բայց հայ փորձագետը պարտավոր է ասել՝ Կովբյուրոն, որ ոչ թե սահմանադրական, այլ կուսակցական մարմին է, իրավասություն չի ունեցել երրորդ պետության տարածքների մասին որոշում կայացնելու: Երկրորդ՝ Կովբյուրոն նման որոշում չի կայացրել, դա էլ է սխալ, սուտ, ինչո՞ւ, որովհետեւ ի տարբերություն 1921-ի հուլիսի 4-ի որոշման, որտեղ հարցը որոշվել է հօգուտ Հայաստանի, հուլիսի 5-ին Ստալինը մտել է պլենումի դահլիճ, կարդացել ու ընդունել է որոշումը՝ առանց քննարկման ու քվեարկության: Ուրեմն՝ նման փաստաթուղթ չի ընդունվել, Կովբյուրոն իրավասու չի եղել այն վավերացնելու, «Ղարաբաղը թողնել Խորհրդային Ադրբեջանի ահմաններում» բովանդակությամբ որոշում ունենալ չէր կարելի, քանի որ այդ ժամանակ Ղարաբաղը հռչակված է եղել Խորհրդային Հայաստանի մաս»,- «Ազգ»ի հետ զրույցում ասում է Մանասյանը:
Զրուցելով 1994-ին կնքված հրադադարի պայմանագրի մասին, նորից ռուսական կողմին է հղում անում: Հիշեցնում է՝ այն կազմել էր ռուսական կողմը՝ ԵԱՀԿ համանախագահ Վլադիմիր Կազմիմիրովի գլխավորությամբ ու նախատեսված է միայն Բաքվի ու Ստեփանակերտի համար: Ավելին՝ մինչեւ այդ փաստաթղթի ստորագրումը Ռուսաստանի միջնորդությամբ տարբեր ձեւաչափերով Ստեփանակերտը բանակցել է Բաքվի հետ, ու իր նամակներից մեկն անգամ Ադրբեջանի նախկին նախագահ Հեյդար Ալիեւն մակագրել է Լեռնային Ղարաբաղի նախագահին ու պաշտպանության նախարարին: Այսինքն՝ մինչեւ 1994-ի մայիսը հայտնի է եղել, որ կոնֆլիկտի կողմերը Ստեփանակերտն ու Բաքուն են:
«Բայց երբ հրադադարի փաստաթուղթը Կազիմիրովը տարել է ու ցույց տվել Հեյդար Ալիեւին՝ ճշգրտումներ անելու համար, թե բանակցությունները երբ ու որտեղ պետք է կայանան, այդ ժամանակ Ալիեւը հետաքրքրվել է՝ իսկ ո՞ւր է Երեւանի ստորագրությունը: Կազիմիրովը պատասխանել է, որ Երեւանը վաղուց է հայտարարել՝ ինքը հակամարտության կողմ չէ, ու դա անգամ միջազգային հանրությունն է ընդունում: Ավելին՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը 1993-ին Արցախի հարցով բանաձեւեր է ընդունել, որտեղ Քարվաճառի դեպքերի առնչությամբ գրել է, որ այնտեղ ծավալված գործողություններին Լեռնային Ղարաբաղի տեղական ուժերն են մասնակցել, Հայաստանը դրան չի մասնակցել: Այսինքն՝ ՄԱԿ Անվտանգության խորհուրդը կոնֆլիկտի կողմ Հայաստանին չի ճանաչել: Այս բոլորը Կազիմիրովը ներկայացրել է Հայր Ալիեւին, ինչին ի պատասխան նա խնդրել է՝ փոխանցել իր խնդրանքը Լեւոն Հակոբովիչին, որ ինքն էլ ստորագրի այդ փաստաթղթի ներքո: Կազիմիրովն Ալիեւի խնդրանքը փոխանցում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, ու ինչպես նաեւ վերջերս՝ հաղորդումներից մեկի ժամանակ նշեց, ի զարմանս իրեն մեկ-երկու ժամ հետո Տեր-Պետրոսյանից դրական պատասխան է ստանում առ այն, որ Երեւանը պատարստ է ստորագրել այդ փաստաթուղթը: Իսկ դա նշանակում է, որ դրանով Հայաստանը կոնֆլիկտի կողմ է դարձել, իսկ միջազգային նորմերը սահմանում են, որ կոնֆլիկտի կողմերը նրանք են, որ ստորագրել են հրադադարի արձանագրությունը: Եթե անգամ ստորագրում էինք, ապա պետք է արձանգրվեր, որ Հայաստանը ոչ թե որպես կոնֆլիկտի կողմ, այլ որպես Արցախի անվտանգության երաշխավոր կամ միջնորդ է ստորագրում: Այսպես՝ Հայաստանը դարձել է կոնֆլիկտի կողմ, ու տարիներով քաղել ենք դրանից բխող վատ հետեւանքները»,- ընդգծում է քաղաքագետը:
Ի՞նչ կլիներ, եթե Հայաստանն Արցախյան հակամարտության կողմ չլիներ: Ըստ Մանասյանի՝ ամբողջ պատկերը կփոխվեր, ու հետագա բոլոր բանակցությունները Բաքվի ու Ստեփանակերտի միջեւ տեղի կունենային: Բայց օգտվելով հանգամանքից, որ հրադադարի փաստաթղթի տակ Երեւանի ստորագրությունը կա, հետագայում արդեն Ալիեւն սկսեց պնդել, թե ինքը Լեռնային Ղարաբաղի հետ չի երկխոսի: Ու եթե մինչեւ այդ, ասում է մեր զրուցակիցը, պաշտոնական Բաքուն պարզապես խնդրում էր բանակցությունների սեղանի շուրջը նստել, ապա երկրորդ նախագահի օրոք Ադրբեջանն առհասարակ հրաժարվեց բանակցել Ստեփանակերտի հետ: Այդտեղից էլ, ըստ Ալեքսանդր Մանասյանի, առաջ եկավ թույր այն կարծքիը, թե Քոչարյանի ժամանակ է Ստեփանակերտը դուրս մղվել բանակցային գործընթացից: Վստահ է՝ առաջին նախագահի թույլ տված սխալը Քոչարյաննն ինչ-որ ձեւով կարող էր ուղղել, եթե անընդհատ շեշտեր, թե բանակցություններին ոչ թե որպես կոնֆլիկտի կողմ է մասնակցում, այլ ներկայացնում է Ստեփանակերտի առաջարկները կամ պարզապես փոստատարի դեր է կատարում:
«3-րդ նախագահ Սերժ Սարգսյանը փորձեց ուղղել այդ սխալը՝ 2018-ին (ավելի քան 14 տարի անց) իսպանական գործակալությանը հարցազրույց տալով ու ասելով, որ բանակցությունների սեղանի շուրջը Հայաստանը նստում է Արցախի փոխարեն: Ուշ էր սակայն, գնացքն արդեն գնացել էր վաղուց, ու տասնամյակներ անց ու արդեն 20 տարի անց միջազգային հանրության մոտ արմատավորվել էր տեսակետը, որ Երեւանը բանակցության կողմ է: Իսկ եթե հակամարտության կողմը Երեւանն է, ապա կարելի է Երեւանի վրա էլ հարձակվել»,- ներկայացնում է զրուցակիցը:
Թեեւ աժմ, պարզ է, Արցախի կարգավիճակը նույնը չէ, բայց օրվա իշխանությունը, ի դեմս վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարում է՝ Ստեփանակերտն ուղիղ պետք է բանակցի Բաքվի հետ: Այս մասով Մանասյանի դիրքորոշումը հետեւյալն է՝ ակնհայտ է, ու Բաքուն չի՛ ուզում Մինսկի խմբի շրջանակներում խոսել Ստեփանակերտի հետ: Ասում է՝ կկանչեմ ինձ մոտ, կխոսեմ, այնպես, ինչպես իր շրջաններից մեկի ղեկավարի հետ: Ըստ նրա՝ դիվանագիտության մեջ մեր ամբողջ պայքարն այն բանի համար պետք է լինի, որ բանակցային գործընթացը վերականգնվի միջազգային ձեւաչափում:
ՍԵՎԱԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ
