Ով ինչպե՞ս կմոտենա տարածաշրջանի եռացող կաթսային

Թուրքիայի, Ռուսաստանի եւ Իրանի առաջնորդների՝ օրերս տեղի ունեցած հանդիպումից հետո տարածաշրջանային երկրների արատաքին գործերի, պաշտպանության ու անվտանգության հարցերով զբաղվող գերատեսչությունների ղեկավարները մինչեւ այսօր միմյանց հետ հեռախոսազրույցներ են ունենում, որոնց ընթացքում, ըստ երեւույթին, քննարկում, վերլուծում ու փորձում են գնահատական տալ այդ հանդիպմանը: Թեհրանում կայացած հանդիպման ժամանակ քննարկման հիմնական թեման Սիրիայի հարցն է եղել, քանի որ հենց այս երկրներն են Սիրիայի զինադադարի երաշխավորը: Այլ կերպ երեք երկրների առաջնորդների հանդիպումը «Աստանայի ձեւաչափ» են անվանում:

Նշենք, որ հանդիպումն ընթացել է ռուս-ուկրաինական պատերազմի ֆոնին, ինչը քննարկումների թեման է եղել ոչ միայն տարածաշրջանի, այլ նաեւ արեւմտյան երկրների համար:

Չնայած գագաթաժողովի թեման Սիրիան ու նրա շուրջը ընթացող վերջին զարգացումներն են եղել, այդ թվում՝ թուրքական հնարավոր ներխուժումն այդ երկիր, այդուհանդերձ Հայաստանն ու Արցախյան հիմնահարցը նույնպես քննարկվել են:

Այս հանդիպման, ինչպես նաեւ՝ Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտաքին գործերի՝ թիբիլիսյան երկխոսությունից հետո ուշագրավ է Թուրքայի արտաքին գործերի նախարար Մեւլութ Չավուշօղլու հարցազրույցը թուրքական պետական «TRT» գործակալությանը, որտեղ նա խոսել է հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի ներկա փուլի մասին:

Չավուշօղլուն նախ նշել է, որ Թուրքիան որպես մեծ պետություն ավելի շատ ժեստեր է անում, եւ դա բնական է, ապա շարունակել է. «Մինչեւ այս պահը ուղերձներ ու հայտարարություններ կան, ճիշտ է՝ ճնշում էլ կա՝ դրսից Սփյուռքը, ներսից՝ ֆանատիկ խմբերը: Սակայն ինչ վերաբերում է կոնկրետ քայլերին, Հայաստանի կողմից այդ կոնկրետ քայլերը դեռեւս չենք տեսել՝ ներառյալ Զանգեզուրի նախագիծը, մյուս նախագծերի կամ համապարփակ խաղաղության պայմանագրի հարցում: Այսինքն՝ արդեն Փաշինյանի գլխավորած Հայաստանի իշխանությունն այս հարցերում խաղաղության համար դրական քայլեր պետք է անի, խոսքերը բավարար չեն»:

Չավուշօղլուն շեշտել է հայ-թուրքական գործընթացում Ադրբեջանի կարեւորությունը՝ ընդգծելով, որ թեեւ այս գործընթացը երկկողմ մակարդակով է ընթանում, սակայն դա իրականում եռակողմ գործընթաց է, քանի որ իրենք ամեն ինչ Ադրբեջանի հետ համակարգում ենք: «Դա իրողություն է՝ անկախ նրանից, թե հայաստանցիների դուրը գալիս է, թե՝ ոչ. մենք մի ժողովուրդ երկու պետություն ենք»,- ընդգծել է նա:

Հանդիպման մասին խոսել է նաեւ ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչության (ԿՀՎ) տնօրեն Ուիլյամ Բըրնսն ու խոստովանել՝ ռուսների եւ իրանցիների հետ բանակցություններից հետո ավելացել են իր ճերմակ մազերը: Ամերիկյան հետախուզությունը գուցե ավելի լուրջ ու կոնկրետ տեղեկություններ ունի արդեն երկկողմ՝ ՌԴ նախագահ Պուտինի եւ Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի հանդիպում-բանակցությունների բովանդակության մասին: Ի դեպ, Բըրնսն իր դիվանագիտական կարիերայի ընթացքում աշխատել է Մոսկվայում ԱՄՆ դեսպանատանը, այդ թվում ՝ գլխավորել է այն, եւ, հետեւաբար, թե՛ տարածաշրջանային հարցերին, թե՛ ռուս-ամերիկյան հարաբերություններին խորությամբ տիրապետող անձնավորություն է: Բնականաբար, պատահական չէ նաեւ նրա՝ վերջերս Հայաստան կատարած այցը, ինչին անմիջապես հաջորդել էր ՌԴ արտաքին հետախուզության ծառայության տնօրեն Սերգեյ Նարիշկինինը:

Պարզից էլ պարզ է, որ աշխարհի երկու գերտերությունների արտաքին հետախուզության ղեկավարների այցը, այն էլ այս՝ Երկիր մոլորակի նոր քարտեզագրման ժամանակահատվածում, պատահական չէ, ու վաղը, մյուս օրը Հայաստանը կա՛մ ստիպված է լինելու բարդ որոշումներ կայացնել, կա՛մ հաշվի նստել իր փոխարեն արդեն իսկ ընդունված որոշումների հետ:

Իսկ որոշումների նախագծերի կամ նպատակների մասին, ըստ քաղաքագետների, թեհրանյան ու նմանատիպ այլ հանդիպումների ժամանակ են քննարկում, վերլուծում, այսպես ասած, գցում-բռնում: Թեեւ Իրանի հոգեւոր առաջնորդը հայտարարել է, որ որեւէ կերպ չի հանդուրժի Հայաստան-Իրան սահմանի փակումը (նկատի ունենալով, այսպես ասած, «Զանգեզուրի միջանցքի» շահագործումը), բայցեւ չի մոռացել շնորհավորել Ադրբեջանին՝ տարածքային ամբողջականությունը վերականգնելու ու Արցախն իր կազմ վերադարձնելու առթիվ: Իհարկե, սա բանակցությունների սոսկ արտաքին շերտն է, ինչի ժամանակ մեծ պետությունների ղեկավարները հուշում են, թե ինչ կարմիր գծեր են սահմանել ավելի փոքր երկրների համար: Թե ով ինչպես «կբաժանի, որ տիրի», բնականաբար, դժվար է ասել. աշխարհն այժմ հետեւում է Ռուսաստան-Ուկրաինա պատերազմին ու Ռուսաստան-Արեւմուտք սառը հակամարտությանը: Այս իրավիճակում, օրինակ, Թուրքիայի անմիջական ուղղորդմամբ Ադրբեջանը դեպի իրեն է փորձում քաշել եվրոպական երկրներին ու էներգակիր մատակարարող դառնալ: Թեեւ դրա պոտենցիալն անգամ չունի, բայց աշխարհի երկրների կողքին դիրքավորվել ու նրանց հետ ոտք մեկնել է ցանկանում: Թե ի՞նչ է անում, կամ ավելի շուտ չի անում, Հայաստանը, տեսանելի է ոչ միայն մեզ, այլեւ, ցավոք սրտի, նաեւ աշխարհին ու տարածաշրջանի խաղացողներին:

ՍԵՎԱԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ