Նոբելյան մրցանակակիր Արտեմ Փաթափությանը Հայաստանում է

Հայ ժողովրդի համար կարեւոր նշանակություն ունի գիտության զարգացումը: Հայաստանում է գտնվում  համաշխարհային ճանաչման արժանացած գիտնական, որ 2021թ. ստացավ Նոբելյան մրցանակ: Անշուշտ կարեւոր նշանակություն ունի նրա այցը, նրա շփումներն ու ներկայությունը, որոնց կնպաստեն գիտության զարգացմանը մեր երկրում:

2022թ. հունիսի 16-ին ՀՀ Գիտություների ազգային ակադեմիայում տեղի ունեցավ ՀՀ ԳԱԱ նախագահության ընդլայնված նիստ, որի ժամանակ ամերիկահայ ականավոր գիտնական, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Արտեմ Փաթափությանին հանձնվեց ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր անդամի դիպլոմ: Ա.Փաթափությանն ընտրվել է ՀՀ ԳԱԱ պատվավոր անդամ ՀՀ ԳԱԱ ընդհանուր ժողովի հունիսի 9-ի որոշմամբ:

Ա. Փաթափությանը մեծանուն մոլեկուլային կենսաբան եւ նեյրոկենսաբան է: 2021թ-ի հոկտեմբերի 4-ին նրան շնորհվեց Նոբելյան մրցանակ ֆիզիոլոգիայի եւ բժշկագիտության բնագավառում՝ կենդանի օրգանիզմներում շոշափական եւ ջերմազգաց ընկալիչների (ռեցեպտորների) հայտնաբերման համար: «Փաթափության փորձարարական լաբորատորիա»-ում հայտնաբերվել են ջերմության, մեխանիկական ուժի եւ բջիջների ավելացված ծավալի միջոցով ակտիվացված նոր իոնային կանալներ եւ ընկալիչներ: Հիմնավորվել է, որ այս իոնային կանալները կարեւոր դեր են խաղում ջերմության, հպման, պրոպրիոցեպցիայի, ցավի եւ անոթների տոնուսը կարգավորելու ժամանակ:

Ա. Փաթափությանը, ինչպես ժամանակին գրել էր «Ազգ»ը, ծնվել է 1967 թվականին, Լիբանանի մայրաքաղաք Բեյրութում: Հայազգի գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, թատերագիր, վիպագիր Սարգիս Վահագնի որդին է: Արտեմի մայրը՝ Հայկուհի Աճեմյանը, Լիբանանում եղել է ՀԲԸՄ-ի Դեմիրճյան դպրոցի տնօրեն:ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո հայկական դպրոցում աշխատել է ուսուցչուհի: Արտեմի եղբայրը՝ Արան, համակարգչային գիտությունների դոկտոր է, գիտնական: Հանդիսանում է բազմաթիվ գյուտերի հեղինակ: Քույրը՝ Հուրին, անգլերենի եւ գրականության մասնագետ է, Լիբանանի Ազգային Եղիշե Մանուկյան քոլեջում աշխատել է որպես ուսուցչուհի:

Ա. Փաթափությանը սովորել է Բեյրութի ՀԲԸՄ Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարանում, որից հետո ուսումը շարունակել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանում: 1986 թվականին մեկնել է ԱՄՆ: 1990 թվականին Կալիֆոռնիայի համալսարանում ստացել է կենսաբանության բնագավառի բակալավրի աստիճան, 1996 թվականին կենսաբանության բնագավառում պաշտպանել է թեկնածուական թեզ Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում: Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանում աշխատել է Լուի Ֆ. Ռեյխարդտի հետ: 2000 թվականին դարձել է Scripps հետազոտական ինստիտուտի դասախոս: 2000-2014 թվականներին մեկ այլ հետազոտական պաշտոն է ստացել «Նովարտիս» հետազոտական հիմնադրամում: 2014 թվականից որպես հետազոտող հանդես է գալիս Հովարդ Հյուզի բժշկական ինստիտուտում:

2016թ-ից Գիտության զարգացման ամերիկյան ասոցիացիայի, իսկ 2017թ-ից՝ ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ է:

Արտեմ Փաթափությանը Հայաստանում մասնակցում է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության հովանու ներքո իրականացվող «Գիտության եւ գործարարության օրեր 2022» միջոցառմանը: Երեւանում Նոբելյան դափնեկիրը հանդիպել է ՀՀ բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց, գիտական հանրության ներկայացուցիչների հետ:

 Երեւանում գտնվող Նոբելյան մրցանակակիրը դասախոսություն է կարդացել Երեւանի Բժշկական համալսանարում, ապա Նոբելյան մրցանակը նվիրել է Հայաստանի պատմության թանգարանին: Երեկոյան Ազգային պատկերասրահում մասնակցել է իրեն նվիրված նամականիշի մարմանը:

ԵՊՀ գիտական խորհրդի միաձայն որոշմամբ՝ Արտեմ Փաթափությանին շնորհվել է ԵՊՀ պատվավոր պրոֆեսորի կոչում: Չորեքշաբթի երեկոյան ԵՊՀ նորընծա պրոֆեսորը Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի համերգասրահում մասնակցել է բուհի շրջանավարտների հանդիսությանը եւ ուղերձ է հղել ներկաներին:

Հուսով եմ,որ մեծանուն գիտնականի այցը Հայաստան խթան կհանդիսանա գիտության հետագա զարգացմանը մեր երկրում:

Ստեփան ՊԱՊԻԿՅԱՆ

Ռուսաստանի բնագիտության  ակադեմիայի պրոֆեսոր