Տարօրինակից էլ անդին մարդիկ ենք հայաստանաբնակներս, անշուշտ` ոչ ցանկալի առումներով: Ինչո՞ւ եմ այս կարծիքին. ես մասամբ, իսկ ահա շրջապատիս հիմնական մասը, ովքեր բավարար կրթություն են ստացել, տասնամյակներ շարունակ միջին պաշտոններ զբաղեցրել հայաստանյան արդյունաբերական, կրթական, առողջապահական եւ այլ ոլորտներում, փաստերով են հիմնավորում իրենց գնահատականները: Զրույցի ցանկալի թեմա չէ, յուրայինների ես կպչում-քննադատում, ինքդ էլ անսխալական չես, սակայն անտարբեր գտնվել շրջապատում արձանագրվող շատ ու շատ մեզ անհարիր երեւույթների հանդեպ, պարզապես չես կարող, եթե չասենք` իրավունքը չունես: Առավելապես, երբ խնդիրը վերաբերում է հայերիս, ոմանք այն Հայաստանի Հանրապետություն են անվանում, բնակատեղի, երկիր, օրրանն, պետություն, հայրենիք…
Տեսեք ինչքան անվանում ունի քարտեզների վրա թվով նշվող մեր հող-հայրենին, երբ զրուցակիցները երբեմն այն շփոթում են եվրոպական եւ անգամ աֆրիկյան որոշ երկրների հետ, նկատելով հանդերձ մեր մաշկի գույնն ու վզից կախված խաչը: Կարծես մեզ համար ընդունելի փաստ է դարձել, որ ոչինչ արտառոց բան չկա այն հանգամանքում, որ մոտ 12 միլիոն հաշվվող հայության հազիվ 3 միլիոնն է բնակվում մայր որակվող տարածքում: Կարծես մորը թողնելն ու հեռուներից հարգանք ու սեր խոստովանելն էլ է սովորական բան դարձել, որի հիմնարար ապացույցներից է հայ երգ-երաժշտության հեղինակների մի զգալի հատվածի տեղափոխվելը լոս-անջելեսյան աշխարհամաս: Շրջապատիս շատ ներկայացուցիչներ են տարակուսած. ինչո՞ւ ենք այսչափ անփույթ ու անտարբեր դարձել, անզորի ու անօգնականի վիճակում հայտնվել, երբ անգամ վարչապետական պարզ ու հասարակ մեր անվտանգությունը պետք է երաշխավորենք մեր տնտեսությամբ խոսքերում են նոբելյան նախանշաններ տեսնում: Պակաս ցնցող չէ կրթության նախարարի` ի պաշտպանություն գյուղոլորտի համար կադրեր պատրաստելու կոչված ուսումնական հաստատության անվանման ճիշտ արտասանությանը: Որ այստեղ տարիներ շարունակ ՀՀ գյուղատնտեսությանն անհրաժեշտ մասնագետներ չեն պատրաստվում, բարձրագույն ուսումնական հաստատության մի մասը հատկացվում է հումանիտար ուղղվածության մի այլ ուսհաստատության, դա ոչինչ, կարեւորն ու գլխավորը բուհի ճիշտ անվանումն արտաբերելն է` Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան: Թե ինչ է ակնարկվում օտարահունչ ագրարային արտահայտությունը ազգային-ի հետ ընթերցելու առումով, կարծես փոխլրացման նախանշաններ չկան: Ավելին. ագրար բառը հայկական բառարաններում նշվում է որպես հողատեր, որը մասամբ է առնչվում հիշյալ բուհի հետ: Իսկ որ այստեղ դոկտոր-պրոֆեսորական մասնագիտական որակավորված կադրերի մի պատկառելի ջոկատ կա, փաստն անժխտելի է: Այդ նրանց ներկայացուցիչներն են նաեւ յուրաքանչյուր տարվա սկզբին կամ ավարտին խոսում շվեյցարական Դավոսի օրինակով հայկական Ծաղկաձոր կամ դիլիջանյան Հաղարծին տնտեսական միջազգային գիտաժողովներ անցկացնելու մասին, որոնք այդպես էլ իրողություն չեն դառնում: Գուցե այն պատճառով, որ հնարավոր ասելիքն է անհասկանալի, մեղմ ասած: Օրինակ. մի հեռուստաբանավեճի մասնակից տնտեսագետ համոզում էր, որ Թուրքիայի հետ սահմանի բացման պարագայում հայկական արտադրանքը պահանջված կլինի, իր խոսքերով, այդ երկրի տնտեսապես թույլ զարգացած ՀՀ-ի սահմանակից շրջաններում: Երբ հարց հնչեց, թե հայկական ի՞նչ արտադրանքների մասին է խոսքը, թեման շարունակություն չստացավ, քանզի չէր կարող խոսք գնալ ալկոհոլային խմիչքների ու ծխախոտի, եվրոդռների ու լուսամուտների, առավել եւս` էլեկտրաջեռոցների ու խոհանոցա-լոգարանային տեխնիկայի մասին: Հետեւյալ փաստը հիշենք. ՀՀ բանկերում մեր քաղաքացի ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք 15 մլրդ դոլարը գերազանցող ավանդներ ունեն: Միայն ներդրումային հուսալի ծրագրերի պակասն է պատճառը, որ այդ ահռելի գումարը ի շահ ավանդատուների ու բանկերի աշխատելուց զատ նաեւ պետության տնտեսական աճին չի ծառայում:
Առավել եւս` հացահատիկի: Տեսեք. 2000 թ-ին, երբ Թուրքիայի բնակչությունը 65 մլն էր, ցորենի արտադրությունը 21 մլն տոննա էր, մեկ բնակչի հաշվով 320 կգ: 2022-ին երկրի բնակչությունը 80 մլն էր, ցորենի արտադրությունը իջել էր մինչեւ 16 մլն տոննայի, մեկ բնակչի հաշվով 200 կգ: Ի՞նչ արեց երկրի տնտեսվարական միտքը. Պակաս արդյունավետ մանր եղջերավոր անասնագլխաքանակը 75 մլն-ից նվազեցրեց մինչեւ 20 մլն-ի, փոխարենը զարկ տվեց թռչնի մսի արտադրությանը, այն 650 հազար տոննայից հասցնելով 2.5 մլն տոննայի, 1 բնակչի հաշվով 30 կգ-ի, երբ ՀՀ ցուցանիշը հազիվ 5 կգ է: Եվ հարցը` արդյո՞ք հայաստանյան տնտեսվարական միտքը, ասենք առաջիկա 5-6 տարիներին նկատելի որեւէ փոփոխություն կիրականացնի տնտեսության առաջնային այս ոլորտում, հնչում է ինքնաբերաբար: Ծանոթ լինելով գործընթացներին` պատասխանը ոգեւորող չէ:
Այսպես առօրյա հարցերը կուտակվում-կուտակվում խնդիրների են վերածվում, հանրության ուշադրությունը շեղում իր հիմնահարցերից, որոնք դամոկլյան սրի պես կախված են մեր գլխավերեւում:
Մերն իրո՞ք ուրիշ է:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
