II մաս
Հետախուզության առաջնային նպատակը քաղաքական իրադարձությունների կանխատեսումն է թիրախ պետություններում:
…«Հոյակապ է, երբ ստեղծում ես առաջընթացի պատրանք հենց այն ժամանակ, երբ առաջացնում ես շփոթություն, անարդյունավետություն եւ բարոյալքում» – I դարի հռոմեացի երգիծաբան Պետրոնիուս:
Հենց նման պայմաններում Ջոն Նեգրոպոնտեն ԱՄՆ-ում, որը զբացեղնում էր Ամերիկայի դեսպանի պաշտոնն Իրաքում, 2005թ. նշանակվեց ԱՄՆ Ազգային հետախուզության տնօրեն (այդ պաշտոնը նոր էր ստեղծվել) (Director of National Intelligence – DNI):
Հատուկ ծառայությունների ոլորտում այդ նոր ռեֆորմը, որը գովազդվում էր ամբողջ երկրում, հաստատվել էր ե՛ւ հանրապետականների, ե՛ւ դեմոկրատների կողմից: Անհրաժեշտ էր բարելավել երկրի հատուկ ծառայությունների աշխատանքը, բարձրացնել այն նոր մակարդակի, հատկապես 2001թ. սեպտեմբերի 11-ի (9/11՝ ինչպես ասում են ԱՄՆ-ում) Նյու Յորքում տեղի ունեցած ահաբեկչական ակտից հետո: Բայց կար մի լուրջ բարդություն: Ի՞նչ պատասխանատվություն եւ ի՞նչ պարտականություններ պետք է ստանձներ այդ նոր հատուկ ծառայությունը եւ նրա տնօրենը: Ամեն ինչ կախված էր այն բանից, թե ինչ իշխանություն կստանար նորաստեղծ ազգային հետախուզությունը ԱՄՆ-ում գործող 15 գաղտնի գործակալություններից: Այդ գործակալությունների թվում էր քաջ հայտնի, ամենակարող Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (CIA): Ազգային անվտանգության գործակալությունը (NSA – National Security Agency, կամ ինչպես ԱՄՆ-ում սիրում են կատակել՝ No Such Agency), որտեղ աշխատում են մի քանի տասնյակ հազար մարդ:
Ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ Ամերիկայի գաղտնի աշխարհը անարդյունավետ էր եւ բարոյազրկված: Արդեն որոշակի ժամանակ էր, ինչ ԿՀՎ-ն վերածվել էր չբարեփոխված, ոչ հաշվետու, անպատասխանատու, բյուրոկրատական կազմակերպության, որը կարծես ինքն իր միֆոլոգիայի մոլորության մեջ էր հայտնվել, չնայած որոշակի որոլրտներում հաջողություններ նկատվում էին:
Լենգլիի (հաճախ այդպես են անվանում ԿՀՎ-ն) միջանցքներում կան սեւ աստղեր՝ ի պատիվ «սառը պատերազմի» ընթացքում զոհված սպաների: Բայց ըստ այդ ժամանակաշրջանի հետախույզներից տարածված տեղեկատվության, լրտեսական կազմակերպությունը (նկատի ունենք ԿՀՎ-ն) գրեթե հաջողություն չուներ հավաքագրումների ոլորտում: Բոլոր քիչ թե շատ թանկարժեք տեղեկատու աղբյուրները հայտնվել էին գործակալական ցանցում իրենց նախաձեռնությամբ: Ճիշտ հակառակը, ԿՀՎ-ի սպայական կազմում կային հավաքագրվածներ ինչպես Կուբայի հատուկ ծառայություններից, այնպես էլ Շտազիի (Արեւելյան Գերմանիայի հետախուզությունը) կողմից: Այդ հավաքագրվածների մեջ իրարանցում առաջացրին Սովետական Պետանվտանգության Կոմիտեի կողմից հավաքագրված հարբեցող Օլդրիչ Էյմսը (ԿՀՎ-ի աշխատակից) եւ Ռոբերտ Հանսենը (Հետաքննությունների Ֆեդերալ Բյուրոյի աշխատակից):
Ամերիկյան հետախուզության մեծագույն ձախողումներից էր նաեւ այն, որ այն չէր ստացել կանխարգելիչ տեղեկատվություն սովետական զինվորական կոնտինգենտի Աֆղանստան ներխուժման վերաբերյալ 1979 թվին: Նաեւ՝ որ 1998թ. ԿՀՎ-ն չուներ տեղեկատվություն, որ Հնդկաստանը միջուկային զենքի փորձարկում է պատրաստում:
Եվ այսպես, վերադառնանք ռեֆորմին: Հետախուզության Modus Operandi-ում ռեֆորմ անցկացնելու հիմնական 2 պատճառներից մեկը 9/11-ն էր, որի արդյունքում 3000-ից ավելի ամերիկացիներ զոհվեցին, իսկ 2-րդ պատճառը լրտեսական հալյուցինացիաները (այս բառը օգտագործել են ամերիկյան լրագրողները), թե իբր Իրաքում քիմիական եւ բիոլոգիական զենքեր կան եւ աշխատանքներ են տարվում միջուկային ծրագրի շուրջը: Արդյունքում պատերազմ, արյունոտ խաղաղություն եւ տասնյակ հազարավոր զոհեր…
Հետախուզության թերի աշխատանքի եւ ոչ ադեկվատ տեղեկատվություններ տրամադրելու համար ԿՀՎ-ի տնօրեն Ջորջ Թենեթը, որը բավականին երկար ժամանակ զբաղեցնում էր այդ պաշտոնը, հրաժարական տվեց: Թենեթին փոխարինեց Փորթեր Գրոսսը: Մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ԿՀՎ-ից հեռացվեցին, շատերն ինքնակամ հեռացան, բայց շատ հիասթափված Սպիտակ տան քաղաքականությունից: Նոր նշանակվածներից շատերը ոչ թե փորձ, այլ գաղափար անգամ չունեին հետախուզական աշխատանքի վերաբերյալ: Հին աշխատակիցները նոր աշխատակիցներից ոմանց կնքեցին «ավազակներ» մականունով:
Ինքը՝ Գրոսսը, շուտով խոստովանեց, որ ԿՀՎ-ի տնօրենի աշխատանքը հասարակ մահկանացուների համար չէ, որ ինքը շատ ծանրաբեռնված է, եւ որ երկրի նախագահի ամենօրյա զեկույցը պատրաստելիս ինքը ծախսում է 5 ժամ:
Ահա նման խնդիրների լուծումն էր, որ պիտի գտներ Նեգրոպոնտեն Ազգային հետախուզության տնօրենի պաշտոնում: Բայց ամենակարեւորն այն էր, որ եթե նախկինում ԿՀՎ-ի տնօրենն էր համակարգում բոլոր գաղտնի գործակալությունների օպերատիվ աշխատանքը, ապա այնուհետեւ այդ աշխատանքը պետք է կատարեր Ազգային հետախուզության տնօրենը (DNI):
Ուշադրության արժանի եւս մի քանի փաստեր: 9/11 ահաբեկչական ակտը ուսումնասիրող հանձնաժողովի հաշվետվության մեջ նշված էր, որ Հետաքննությունների Դաշնային Բյուրոն (FBI) միշտ չէ, որ տեղեկացվել է ահաբեկչության մեջ կասկածվող անձանց ԱՄՆ մուտքի վիզաներ տրամադրելու վերաբերյալ: Բացի այդ, ո՛չ ԿՀՎ-ն, ո՛չ ՀՖԲ-ն ուշադրություն չեն դրաձրել այն հանգամանքի վրա, որ մի խումբ արաբներ ԱՄՆ-ում սովորում են ինքնաթիռ վարել, բայց վայրէջք կատարել չեն սովորում: Այստեղ հայտնաբերվել էր նաեւ, որ գործակալություններն այնքան էլ հաճույքով չեն կիսել իրենց տեղեկությունները միմյանց միջեւ: Այս աշխատանքը նույնպես այնուհետ պետք է ապահովեր Ազգային հետախուզության գերատեսչությունը:
Համապատասխան ուշադրության չէր արժանացել նաեւ ԿՀՎ-ի այն տեղեկատվությունը, որ «Ալ-Քաիդա» ահաբեկչական կազմակերպությունը պատրաստում է հազարամյակը «փակել» խոշոր ահաբեկչությամբ:
Սկսեցին լուրջ փոփոխություններ հատուկ ծառայությունների գործունեության մեջ: Օրինակ, ՀՖԲ (FBI) տնօրեն Ռոբերտ Մյուլլերին առաջարկվեց ներկա լինել երկրի նախագահին տրվող ԿՀՎ-ի ամենօրյա զեկույցներին:
Ստեղծվեց Հակաահաբեկչական Ազգային կենտրոն (National Counterterrorism Centre – NCTC), որը օժտված էր մեծ լիազորություններով: ԿՀՎ-ի կազմում ստեղծվեց միջգերատեսչական վերլուծաբանական կենտրոն (think-tank), որտեղ կուտակվում էին ահաբեկչության դեմ պայքարին վերաբերող բոլոր նյութերը: Այդ կենտրոնի ղեկավարը ամենօրյա զեկույցներ էր պատրաստում նախագահի համար եւ այցելում Սպիտակ տուն՝ անմիջապես ԿՀՎ-ի տնօրենից հետո:
Իհարկե, հետախուզության աշխատանքի ռեֆորմի մեջ կային առանձին պահեր, որ դուր չեկան ամերիկյան գեներալներին: Օրինակ, ռազմական հետախուզության բյուջեն այնուհետ պետք է առանձնանար ընդհանուր Զինված ուժերի բյուջեից եւ մտներ Ազգային հետախուզության դրամապանակը: Պենտագոնի գեներալներն այլեւս չէին կարող առաջինն օգտվել լրտես-արբանյակների տեղակատվական բլոկից եւ ըստ իրենց հայեցողության այդ բլոկից քաղվածքներ ուղարկել հետախուզական գործակալություններին: Ազգային հետախուզության գործակալությանն իրավունք տրվեց նաեւ արգելքներ ստեղծել կադրեր նշանակելիս ռազմական ոլորտի երկրորդ էշելոնում: Անսպասելիորեն նախագահ Բուշը որոշեց, որ ամենօրյա հետախուզական զեկույցը նախագահին այսուհետ կկատարի ոչ թե Փորթեր Գրոսսը, այլ Ջոն Նեգրոպոնտեն: Իսկ Ռ. Մյուլլերը եւ Փ. Գրոսսը ներկա կլինեն այդ զեկույցին: Այլ խոսքերով, Նեգրոպոնտեն դարձավ «դատարանի գլխավոր գործավարը», չնայած, որ զեկույցի հիմնական նյութերը հավաքվում էին ԿՀՎ-ից:
Եվ այսպես, հետախույզները եւ լրտեսներն ունեն ինչպես բարեկամներ ու ընկերներ, այդպես էլ թշնամիներ ու հակառակորդներ՝ նույն հայրենիքի պետական օղակներում: Փաստն այն է, որ ինտելեկտը՝ լինի դա մարդկային թե էլեկտրոնային, հազվադեպ է տալիս անհերքելի ապացույցներ այս կամ այն հարցերով ու խնդիրներով, որոնք հետաքրքրում են քաղաքական գործիչներին, պետությունների ղեկավարներին: Դրանք ավելի շուտ ցուցանիշների հավաքածու են, որոնք հետախուզության վերլուծաբանները դարձնում են թաքնված իրականության գնահատական, կամ այլ խոսքով՝ կանխատեսում են ապագան…
(շարունակելի)
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ
Անվտանգության հարցերով փորձագետ
