Համբավանուն. ԱՐՏԱՎԱԶԴ ՓԵԼԵՇՅԱՆԸ

Հայ կինոարվեստին նվիրված գրական անդաստանը վերջերս հարստացավ ուշահարույց, շատ կարեւոր մի ժողովածուով: Լույս է տեսել (հայերեն եւ ռուսերեն) ճանաչված գրող, կինոգետ, Հայաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ Սերգեյ Գալստյանի «Փելեշյան՝ մեր ժամանակի լեգենդը» գիրքը:

Արդարացիորեն ճշգրիտ կարծիք է տվել գրքի հեղինակին անվանի կինոգետ Հրանտ Հակոբյանը. «Սերգեյ Գալստյանի կողմից նախ եւ առաջ արժեւորվում է մարդը, ստեղծագործողը: Կինոգետի ու նաեւ հոգեբանի անաչառ ու սթափ մոտեցումով Սերգեյ Գալստյանը հայ կինոարվեստի գործիչներին նվիրված հսկայական աշխատանք է կատարել, մասնավորապես նաեւ ազգային կինոյի կենսագրությունը մոռացումից փրկելու ու հետագա սերունդներին փոխանցելու հեռատես ու սրտացավ մարդկային մոտեցմամբ»:

Արժեր հիշատակել այս կարծիքը, քանզի Սերգեյ Գալստյանի վերոհիշյալ ժողովածուն նվիրված Արտավազդ Փելեշյանին, եւս մեկ անգամ բացառիկորեն հաստատեց դրա ճշմարտությունը:

Ինչպես արդարացիորեն նշված է գրքի նախաբանում, «Աշխարհահռչակ կինոռեժիսոր Արտավազդ Փելեշյանի ֆիլմերը ընդգրկված են Համառուսաստանյան պետական կինոինստիտուտի ուսումնական ծրագրերում: Եվ ուշագրավ է նաեւ, որ Փարաջանովն ժամանակին ասել էր. «Փելեշյանը համաշխարհային երեւույթ է: Կինոյի բացարձակ հանճար»: Իսկ ամերիկացի հայտնի կինոռեժիսոր Գոտֆրի Ռեջջոն ասել է. «Ես բազմաթիվ ֆիլմեր եմ դիտել տարբեր երկրներում եւ մտածում եմ, եթե հարկ լինի ընտրել ամենաբացառիկ ռեժիսորին, ում հետ կցանկանայի հանդիպել երբեւէ, ապա ես կընտրեի Արտավազդ Փելեշյանին: Կինոյում իմ կուռքը Փելեշյանն է, հայ հանճարը»: Իսկ ֆրանսիական «Լը Կայե դյու Սինեմա» ամսագիրը նրան հռչակել է «Մեր ժամանակների մեծագույն կինոմատոգրաֆիստը»:

Սերգեյ Գալստյանը անկեղծորեն կիսվում է իր ընթերցողի հետ. «Ինչո՞ւ որոշեցի Փարաջանովից հետո գրել Փելեշյանի մասին: Անկեղծ ասած՝ այս հարցին դժվարանում եմ պատասխանել… Բա՜յց… Մեր ազգը հանճարների պակաս չունի: Փելեշյանը մեր նոր հանճարն է: 1938-ի փետրվարյան մի նշանավոր օր հայ ժողովրդի բեղմնավոր արգանդը լույս աշխարհ բերեց Արտավազդ անունով մի մանչուկ: Տարիներ անց աշխարհը ճանաչեց նրան, մեծարելով մեր ժամանակների լեգենդ՝ Արտավազդ Փելեշյան»:

Սերգեյ Գալստյանի այս ժողովածուն արժեքավոր եւ հետաքրքրական է նրա յուրահատուկ նախաձեռնությամբ՝ ընդգրկել դրանում աշխարհի տարբեր երկրների անվանի կինոգետների բարձր կարծիքները Փելեշյանի մասին:

Սա գրեթե բացառիկ երեւույթ է: Հայաստանի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Դանիայի, Անգլիայի մի շարք շատ անվանի կինոգետներ, կինոռեժիսորներ, քննադատներ, լրագրողներ իրենց հիացական կարծիքներն են հայտնել (մամուլում, գրքերում) Արտավազդ Փելեշյանի մասին: Եվ նվիրական գործ կատարելով, Սերգեյ Գալստյանը հավաքելով, ի մի բերելով՝ այդ ամենը զետեղել է իր ստեղծած ժողովածուում: Այդպիսով նա կերտել է մի յուրահատուկ արձան հայ մեծանուն կինոռեժիսորին, կատարելով թե՛ մասնագիտական, թե՛ ազգային կարեւոր գործ:

…Ինչպես գրել է ժամանակին հայտնի կինոգետ Գրիգորի Չուխրայը («Կոմունիստ» թերթ, 27.02.1977 թ.)՝ «Փելեշյանի «Տարվա եղանակներ» ֆիլմը երեւույթ է, մեզանում նման մակարդակի ֆիլմ չի եղել: Ես համոզված եմ, որ  եթե այդ ֆիլմը ցուցադրվի որեւէ կինոփառատոնի ժամանակ, այն կդառնա այդ փառատոնի տոնը եւ կշահի ամենաբարձր մրցանակը, քանզի այդ ֆիլմի հեղինակը տաղանդավոր մարդ է, իսկական բանաստեղծ, որ խորապես ու ինքնատիպ նվիրված է իր ժողովրդին»:

Ֆրանսիացի ճանաչված քննադատ Սերժ Դանեն Փարիզի «Լիբերասիոն» թերթում (11.08.1983 թ.) գրել է. «Փելեշյանի համար իր ֆիլմերում մարդու կյանքը ինչ-որ իմաստով վերարտադրում է ամբողջ մարդկության պատմությունը»: Սա յուրահատուկ, բացառիկ բնորոշում է, որը ճշգրիտ ու փիլիսոփայորեն արտացոլում է Փելեշյանի՝ Սերժ Դանեի կողմից նշած ու մեծապես գովերգած ֆիլմերը. «Տարվա եղանակներ», «Մենք», «Մեր դարը»: Դանիացի հայտնի կինոգետ Լարս Հենրի Օգորը Կոպենհագենի կինոփառատոներից մեկի ժամանակ ասել է 06.06.1990 թ.ին «Հայ ռեժիսոր Արտավազդ Փելեշյանին անվանում են մեր օրերի մեծագույն կինեմատոգրաֆիստը աշխարհում»:

Այս ցանկը կարելի է երկար շարունակել: Տեղին է մեկ անգամ եւս հայտնել մեր երախտիքը հիշյալ գրքի կազմող, հրատարակիչ Սերգեյ Գալստյանին ու մաղթել ընթերցողին բարի վայելում:

ԹԱՄԱՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ