Փարիզի «Թադե» հրատարակչությունը լույս է ընծայել Կոստան Զարյանի «Սպանիա» հատորը՝ Աշոտ Փափազյանի ֆրանսերեն թարգմանությամբ։ Նախապես այն որպես թերթոն հրատարակվել էր Փարիզի «Նոր յառաջ» պարբերականում։ Հետաքրքրական է, որ գրքի վերնագիրը ֆրանսերեն թարգմանվել է ոչ թե «Espagne», այլ բնագրի պես՝ «Spania»:
Ինչպես նշված է գրքի ծանուցման մեջ՝ «Այս փորձագրությունն ուսումնասիրում է տարագրի հոգին։ Կոստան Զարյանը՝ «հայ Մալրոն», «Սպանիայով» ներկայացնում է իր ամենաինքնատիպ ստեղծագործությունը։
1930-ականների սկզբին, մեծ վտանգների սրման ժամանակ, նա գտնվում էր հիսնամյակի շեմին եւ արդեն անցել էր մի շարք կործանարար փորձությունների միջով՝ 1915 թվականի ցեղասպանությունը, օսմանների դեմ հաղթական մարտերը, որոնք հանգեցրին Հայաստանի Հանրապետության ստեղծմանը, այնուհետեւ պարտությունը քեմալական զորքերից։ 1924 թվականին Զարյանն ստիպված էր կրկին լքել հայրենիքը՝ փրկվելու համար խորհրդային ռեժիմի հետապնդումներից. սա ծանր հարված էր նրա համար, որն իր նախնիների հողին կապված էր գրեթե խորհրդավոր կապով։ Նա հավատում էր, որ հողն է ձեւավորում ժողովուրդներին, եւ հայ ժողովուրդն իր հողի արտացոլումն է. սա էր նրա գլխավոր գաղափարներից մեկը։
Տարագրվելով՝ Զարյանն անընդհատ փնտրում էր հայ հոգին վերագտնելու այլ ժողովուրդների ու երկրների միջոցով՝ նիցշեական մի ժեստով։ Լինելով անդուլ բազմալեզու ճանապարհորդ՝ նա ընկերացել էր իր ժամանակի մեծագույն մտավորականների ու արվեստագետների հետ։ Եվրոպայում նա սիրահարվեց Իսպանիային, որն իրեն ներշնչեց Հայաստանի հետ «բոդլերյան» համարժեքությունների մի ցանց։ Նրա ահռելի գիտելիքներն ու վերլուծությունների փայլը «Սպանիան» դարձնում են ոչ միայն հայ-իսպանական, այլեւ իր դարաշրջանի մասին մի փորձագրություն, որը հասնում է համընդհանուր մակարդակի։
Ժամանակակից կրոնագիտության պատմության հիմնադիրներից մեկը՝ Միրչա Էլիադեն, իդեալական կերպով ամփոփում է Զարյանի ջանքերն իր «Հատվածներ օրագրից» գործում (1973). «Տարագիրը պետք է կարողանա ներթափանցել իր թափառումների թաքնված իմաստի մեջ եւ դրանք ընկալել որպես այնպիսի նախապատրաստական փորձություններ, որոնք նրան կվերադարձնեն դեպի կենտրոն»։
Ի տարբերություն ժամանակակիցների մեծ մասի՝ Զարյանը 1962 թվականին կայացրեց յուրահատուկ որոշում և հաստատվեց Խորհրդային Հայաստանում, որտեղ էլ անցավ նրա կյանքի մնացած մասը մինչև 1969 թվականը»։
Հատկանշական է, որ Զարյանի սերունդները գիրքը հղացել են որպես ձոն՝ մեծ գրողի 140-ամյակի առթիվ։ Գրքի նախաբանը գրել է թոռոնուհին՝ Սիրվարդ Զարյանը, գրողի կենսագրականը՝ թոռնուհի Անաիս Զարյանը, իսկ գրքի շապիկը ձևավորել է ծոռը՝ Մարտին Զարյանը:
Ավելացնենք, որ մինչ այս «Սպանիան» թարգմանաբար հրատարակվել է ռուսերեն (թարգմանիչ՝ Իրինա Կարումյան), այս թարգմանությունից էլ՝ իսպաներեն։ Մի հատված էլ թարգմանվել է գերմաներեն, սակայն մնացել է անտիպ։
«Սպանիաիյ» ֆրանսերեն թարգմանիչը՝ երիտասարդ ֆրանսահայ Աշոտ Փափազյանը, ապրում եւ աշխատում է Հայաստանում։ Նրա ֆրանսերեն թարգմանությամբ «Նոր յառաջ»-ում լույս են տեսել նաեւ հայ գեղարվեստական եւ հուշագրական գրականության այլ նմուշներ տարբեր հեղինակներից (Լեւոն Շանթ, Զապել Եսայան, Լեւոն Մեսրոպ, Փանոս Թերլեմեզյան, Ռուբեն Դարբինյան, Կարո Սասունի), որոնք, հուսով ենք, նույնպես մի օր առանձին հատորներով կդրվեն ընթերցողի սեղանին։
Ա. Բ.
