Կատակի անատոմիան
Մեր հարուստ բառապաշարի մեջ ամենաանլուրջ բառը հենց կատակն է, որը թեեւ երկու կողմից էլ նույն կերպ է կարդացվում, բայց այդ առանձնահատկությունը բառի ծագումնաբանության հետ ոչ մի կապ չունի:
Բառի հնդեվրոպական ծագման մասին մեր բառագետների մոտ լիարժեք համախոհություն չկա, բայց դրա գավառական տարբերակի՝ «շուլուխ» բառի՝ մերձավոր հարեւաններից փոխառված լինելու հարցում գրեթե տարաձայնություններ չկան:
Կատակը թեեւ ո՛չ ածանցավոր է, ո՛չ էլ բարդ բառ, սակայն դրա մեջ կա մի բաղադրություն, որը կոչվում է «ճշմարտության հատիկ»:
Ֆիզիկական մարմին չլինելով հանդերձ, կատակը կարելի է նաեւ տրոհել եւ ստանալ «կես կատակ-կես լուրջ» արտահայտությունը:
Կատակի ամենատարածված ու վտանգավոր տեսակներից է «չար կատակը», կամ դրա օտարահունչ տարբերակը՝ «սեւ հումորը»:
Մեր քաղաքական կյանքում դրա օրինակները բազմաթիվ են: Հիշենք թեկուզ 2008 թվականի մարտի 1-ի լուսաբացին իր առանձնատանը մամուլի ասուլիս հրավիրած ՀՀ առաջին նախագահ եւ նախագահի թեկնածու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի՝ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ համագործակցելու վերաբերյալ հարցին տրված պատասխանը: ՀՀ առաջին նախագահն ասուլիսի ժամանակ հայտարարել էր, որ դա կարելի է ընկալել որպես չար կատակ կամ սեւ հումոր:
2024 թվականի հոկտեմբերի 11-ին դատարանի շենքի մոտ տեղի ունեցած ճեպազրույցի ժամանակ, Բագրատ սրբազանի շարժումը Ռոբերտ Քոչարյանի պրոյեկտը համարելու վերաբերյալ լրագրողներից մեկի հարցին անդրադառնալիս, ՀՀ երկրորդ նախագահը, բացառելով շարժմանը ֆինանսավորելու մասին պտտվող լուրերը, հավանաբար մտքի մեջ նույնպես այդ հարցադրումը «չար կատակների» ժանրից է համարել:
Չար կատակի մեկ օրինակ եւս.
2017 թվականին Բրյուսելում Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ժան-Կլոդ Յունկերը մամուլի ասուլիսի ժամանակ ասել է. «Օրվա հաճելի հատվածն ավարտվել է, քանի որ հանդիպելու է Ադրբեջանի նախագահին»:
Ժան-Կլոդ Յունկերի այս հայտարարությունը գնահատվել է որպես Իլհամ Ալիեւի հասցեին արված չար կատակ:
Բայց 2023 թվականին Գրանադայում ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին հանդիպելուց առաջ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահը չի ասել, որ ավարտվում է օրվա հաճելի հատվածը: Համենայն դեպս, նման հայտարարության մասին մեզ ոչինչ հայտնի չէ:
Բուն ասելիքը հումորային փաթեթավորումով տեղ հասցնելու համար էլ հայերը հորինել են երկիմաստ կատակներ, որոնք արտահայտվում են «Կո՛ւժ, քե՛զ եմ ասում, կուլա՛ դո՛ւ լսիր» բանաձեւումով:
Ապրիլմեկյան կատակն էլ հատուկ ստախոսների համար է հորինված, որպեսզի այդ օրը նրանք որքան կարող են կատակի անվան տակ խաբեն մարդկանց ու տարվա մյուս օրերին հանգիստ թողնեն ժողովրդին:
Կատակներ էլ կան, որոնք ո՛չ ծիծաղ են առաջացնում, ո՛չ էլ հետաքրքրություն: Դրանք կատակների անհամ տեսակներն են, որ սովորաբար հնչում են կա՛մ ԱԺ-կառավարություն հարցուպատասխանի ժամանակ, կա՛մ էլ այլ առիթներով: Ամենաթարմ օրինակներից են «գույքահարկերը ձիաուժով հաշվարկելու», կամ «հայի ետին խելքը էականորեն առաջ բերելու» մասին կատակները:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
