Իմաստաբանական   բառարան 

Ժամանակը

Արդյոք  եղե՞լ  են այնպիսի ժամանակներ, որ   ժամանակ  չլիներ: Կարծում եմ՝ եղել է: Եվ դա այն ժամանակներն էին, երբ մարդիկ չէին ժամադրվում, այլ հանդիպում էին պատահաբար: Իսկ եթե մարդիկ չէին ժամադրվում, ուրեմն ժամադրաՎԱՅՐ էլ  չկար:

Իսկ ավելի լուրջ,  խոսքս ո՛չ թե ԺԱՄադրության եւ ժամադրաՎԱՅՐԻ, այլ իմաստաբանորեն ասած՝  իրականության մեջ ԺԱՄԱՆԱԿԻ  ու  ՏԱՐԱԾՈՒԹՅԱՆ  պատկերացումների արտացոլանքի մասին է, եւ այն մասին, թե այդ  ստորոգությունները (կատեգորիաներ) ինչպե՞ս են արտահայտվում լեզվի մեջ:

Մի շարք օրինակներ.

* Հաճախ կարելի է լսել հետեւյալ արտահայտությունը. «Մեր գյուղից մինչեւ ձեր գյուղը մեկ ԺԱՄ Ճանապարհ է»: Փաստորեն մենք տարածության չափի միավորի փոխարեն օգտագործում ենք նաեւ ժամանակի չափման միավորը: Փոխանակ ասելու. N կիլոմետր կամ մղոն ճանապարհ, նշում ենք տարածության ժամային արտահայտությունը:

* Մեր կրոնական-պաշտամունքային արարողությունների վայրը՝ եկեղեցին, նաեւ կոչվում է ԺԱՄ, որը նաեւ ժամանակի չափման միավոր է: Չէ՞ որ ԺԱՄանակին ԺԱՄացույցի դեր կատարած եւ որոշակի ԺԱՄերի ԺԱՄկոչի միջոցով ԺԱՄերգության հրավիրող աղոթատունը կարող էր նաեւ ԺԱՄ կոչվել:

* Հայերենում ՎԱՅՐկյան բառը, որ նույնպես ժամանակի չափման միավոր է, կազմված է տարածություն ցույց տվող ՎԱՅՐ բաղադրիչից: Եվ երբ Պետրոս Դուրյանն ասում է «…Շողշողայի դէմքիդ վրայ ՎԱՅՐիկ մի», խոսքը ճառագայթ լինելու եւ կապուտաչյա սիրուհու դեմքի վրա ՄԻ ՊԱՀ  շողշողալու մասին է:

* ԱՏԵՆ եւ ԱՏՅԱՆ բառերը արտահայտում են թե՛ ժամանակ եւ թե՛ տարածություն: ԱՏԵՆ բառի համար հիշենք Սուրբ Սարգիս զորավարին բնութագրվող ԱՏԵՆԱՀԱՍ մակդիրը, որ նշանակում է ժամանակին հասնող:

* ԴԱԴԱՐ բառը հայերենում երկու իմաստ ունի, հանգիստ (որեւէ գործընթացի ժամանակավոր ընդմիջում) եւ հանգրվան (հանգստի վայր):

* Հայերենում ՏԵՂ բառը նախատեսված չէ միայն ՎԱՅՐ իմաստն արտահայտելու համար: Երբ մենք ասում ենք ՏԵՂՎՈՒՅՆ ՎՐԱ, հասկանում ենք «նույն ժամանակին»: Կամ ՏԵՂԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՎԵԼ, նշանակում է «ճիշտ ժամանակին խոսել»: Հավելենք նաեւ, որ ՏԵՂ ՈՒ ԴԱԴԱՐ բաղադությունը կազմված է ՏԵՂ եւ ԴԱԴԱՐ «հոմանիշներից»:

* Իսկ երբ օգտագործում ենք «Նույն գետը երկրորդ անգամ չես մտնի» արտահայտությունը, նկատի ունենք հետեւյալը. այն գետը, որ մի անգամ մտել ես որոշակի ժամանակահատվածում, նույնը չես կարող կրկնել , քանի որ ժամանակը հետ բերել հնարավոր չէ:

Տեղի գաղափարից ժամանակի գաղափարին անցում կատարելու բազմաթիվ օրինակներ կան նաեւ պարսկերենում: Օրինակ, պարսկերեն     (ԳԱՀ) բառը նշանակում է թե՛ ժամանակ եւ թե՛ արքայական գահ:

Իրանցի անվանի բանաստեղծ Նիզամին իր բանաստեղծական երկտողում       

(ԳԱՀ) բառն օգտագործել է իր երկու տարբեր իմաստներով`

Be ayin-e Jamshid har ruz Shah

Shodi bar sar-e Gah har sobh-Gah

Ջամշիդի նման  Շահը հարակա

Բազմում էր ԳԱՀին ամեն  լուսաԳԱՀ (առավոտ)

Գ.Ա.