Իմաստաբանական բառարան

Լավից էլ լավը

Հայերենը հարուստ է բառիմաստների բազմազանությամբ ու խոսքի արտահայտչականությամբ: Սակայն, անտեսելով մեր լեզվի անսահման հնարավորությունները, մեր միտքն արտահայտելիս, ասելիքի հուզականությունն ու երբեմն էլ մեր կոսմոպոլիտիզմը ցուցադրելու նպատակով, հաճախ օտար բառեր ու դարձվածքներ ենք սեփականաշնորհում:

Որպես օրինակ կանգ առնենք «ԼԱՎ» բառի վրա, որն իր բազում հոմանիշների (ընտիր, պատվական, ազնիվ, առաքինի, գեղեցիկ, սիրուն, աղեկ, աղվոր…)  կողքին, ունի նաեւ այլ լեզուներից որդեգրված «երկորյակներ»: Դրանցից է թուրքական ծագումով «դզող» ածականը (düz բառից), որը հայտնվում է ճիշտ այնտեղ, որտեղ զգում է իր կարիքը: Օրինակ՝ «էս ինչ դզող ա մեր ախպոր տունը» նախադասության մեջ «դզող» նշանակում է լավից էլ լավ, դեռ մի բան էլ՝ ավելի լավ:

ԼԱՎ-ի օտարահունչ հոմանիշների շարքում գրեթե «դզող» ածականին համարժեք է մեր հավերժ բարեկամ ռուսներից (բառ պարտքի դիմաց) փոխառությամբ վերցրած «ցենտր» (ՓպվՑՐ, լատիներեն՝ centrum) բառը, որը թեեւ մի քիչ կորցրել է իր նորաձեւությունը, սակայն շարունակում է top հնգյակում նշանակալի տեղ զբաղեցնել:
Top հնգյակի պատվավոր տեղերից մեկում է հայտնվել նաեւ ԼԱՎ-ի փոխարեն ամեն տեղ քիթը խոթող անգլերեն OK հապավումը, որը ձեռք է բերել անփոխարինելի բառ կոչվելու բոլոր իրավունքները:

Իսկ անհայտ ծագումնաբանությամբ, ածականի կեղծ կերպարով հանդես եկող  «թույն»  գոյականն էլ, իր ստանձնած «դերակատարությամբ» համազոր է «դզող»-ին ու «ցենտր»-ին, պարզապես դրա մեջ հատուկ երանգավորում կա, որ առանձնահատուկ շուք ու հմայք է հաղորդում բառին: Հաճախ կարելի է լսել «թույն մեքենա», «թույն կոստյում», նույնիսկ «թույն աղջիկ» եւ այլ բառակապակցություններ, որոնցում «լավ» ածականն իր մեղմ հուզականությամբ չի կարող փոխարինել «թույն» հոմանիշին:

Եվս մեկ փոխառություն: Արաբերենից մեզ ժառանգված «կայֆ» (kayf) բառի կողքին հայերեն «լավ» բառը կարծես փոքր-ինչ կորցնում է իր փայլը: Բայց մինույն է՝ երկուսն էլ հարկ եղած ժամանակ գրեթե նույն իմաստն են արտահայտում: Պարզապես «կայֆ»-ը ունի իր գործածության սահմանափակ ոլորտն ու օգտատերերի նեղ շրջանակը: Հաստատ լսած կլինեք այս երկխոսությունը՝

– Հա՞յ ես, ապե,

– Հա, ապե,

– Կայֆ ա, չէ՞:

Այստեղ «կայֆը» ուրիշ ինչպե՞ս կարելի է թարգմանել, կասե՞ք:
Բայց եկեք ընդունենք, որ «լավ» ածականին փոխարինող ամենաչալաղաջ հոմանիշը թուրքերենից մեր կենցաղ ներխուժած հենց «չալաղաջ» ածականն է, որը զորեղ տեղ զբաղեցնելով «չալաղաջ պաշտոն» կայուն բառակապակցությունում, «լավ»-ին փոխարինող հոմանիշների  ՎԵՐՋՆ  ա  համարվում, այսինքն՝ ամենալավը:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ