Իմաստաբանական բառարան

Զանազանութիւնն ուտելոյ եւ լափելոյ

Մարդը կենդանուց տարբերվում է բանականությամբ, խոսքով եւ ստեղծագործելու ունակությամբ: Սակայն մարդու եւ կենդանու միջեւ կան նաեւ բազմաթիվ ընդհանրություններ, որոնցից գլխավորը ուտելն է:

Ուտելը այն գործընթացն է, որի ընթացքում մարդն ու կենդանին իրենց օրգանիզմի կենսագործունեությունն ապահովելու համար սնունդ են ընդունում. կերակուրը ծամելով՝ կուլ են տալիս:

Սակայն ուտելու հարցում մարդու եւ կենդանու միջեւ կան նաեւ մի շարք տարբերություններ:

Մարդը գրեթե ամեն ինչ կարող է ուտել. սննդից բացի՝ կարող է նաեւ «երդում ուտել», «կաշառք ուտել», իսկ երբեմն էլ իր նմանների «խելքն ուտել»: (Ջիգյար ուտելն, իհարկե, այլ կատեգորիայից է:)

Իսկ կենդանին կաշառք կամ երդում ուտելու համար դեռ երկար ճանապարհ պիտի անցնի: Դրա համար միլիոնավոր տարիների էվոլյուցիա է անհրաժեշտ, որի ընթացքում պետք է տեղի ունենան կլիմայական փոփոխություններ, կենդանին պետք է սովորի երկու ոտքով քայլել, աշխատանքային գործիքներ պատրաստել եւ մեծացնի իր ուղեղի ծավալը: Եվ քանի դեռ այդ դժվարին ճանապարհը չի հաղթահարել, նա ո՛չ կարող է խոսել, ո՛չ ստեղծագործել, ոչ էլ երդում ուտել կամ կաշառակերությամբ զբաղվել:

Ուտելու հարցում մարդկանց եւ կենդանիների միջեւ կա նաեւ մեկ այլ կարեւոր տարբերություն: Մարդիկ, ի տարբերություն կենդանիների, ուտելու եւ խմելու ընթացքում հաճախ մտերմանում են: Հայերեն ընկեր բառի ծագումն ու կազմությունը հենց դրա մասին են վկայում: Ըստ մեծանուն լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի, ընկեր բառը կազմված է ընդ նախդիրից եւ կեր արմատից եւ նշանակում է «միասին ուտող», «հացակից»

Ընդ-կեր բառի ճիշտ պատկերն է գերմաներեն Genosse բառը՝  հին  գերմաներեն  ginoz բառից, որ նշանակում է «մեկի հետ ինչ-որ բան վայելել»: Այդ բառը հիմա էլ գործածվում է քաղաքական բառապաշարում, իբրեւ դիմելաձեւ սոցիալ-դեմոկրատական, կոմունիստական, արհմիութենական հանրության կողմից:

Նմանատիպ ծագում ունի նաեւ լատիներեն companio բառը, որը բառացիորեն նշանակում էր «հացակից»՝ com- («միասին») եւ panis («հաց») բաղադրիչներից: Այդ բառից են առաջացել անգլերեն companion («ընկեր», «ուղեկից») եւ ֆրանսերեն compagnon («ընկեր», «գործընկեր») բառերը:

Ընկեր իմաստով գործածվող վրացերեն megobari բառը նույնպես կապում են gobi («ափսե», «կերակրատաշտ») բառի հետ, այսինքն՝ «նա, ում հետ ափսե ես կիսում»:

Նույն գաղափարն են արտահայտում նաեւ պարսկերեն ham-kase («նույն ամանից սնվող») եւ ռուսերեն однокашник («նույն շիլայից ուտող») բառերը:

Մարդկանց եւ կենդանիների սնվելու միջեւ կա եւս մեկ կարեւոր տարբերություն. Հայերեն լեզվական ավանդույթում ընդունված է ասել, որ մարդը ուտում եւ ըմպում է, իսկ կենդանին՝ լափում եւ լակում»:

Գ.ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ