Բալթիմորի (Մերիլենդ) «Քանարի բուքզ էնդ ռեքորդս» հրատարակչությունը վերջերս Բելգիայում լույս է ընծայել «Զաբել Փանոսյան. Ծառա եմ ձայնիդ» անգլերեն 80 էջանոց գիրքը՝ ավելի քան 50 լուսանկարով եւ 21 երգի ձայնասկավառակով: Հատորի հեղինակներն են Հարութ Առաքելյանը (ուսումնասիրություն եւ լուսանկարներ), Հարի Քեզելյանը (հետազոտություն եւ թարգմանություններ) եւ Յան Նագոսկին (հետազոտություն, տեքստ եւ ձայն):
Ամերիկահայ երգչուհի Զաբել Փանոսյանը (ծնյալ Թագուհի Տեր-Մեսրոպյան, 1891-1986) հայտնի էր հայ ժողովրդական երգերի, մասնավորապես՝ Կոմիտասի «Կռունկի» իր կատարմամբ, որի՝ 1917 թվականին Նյու Յորքում իրականացված ձայնագրությունը մեծ ժողովրդականություն է վայելել ԱՄՆ-ում հաստատված հայ տարագիրների շրջանում: Զաբել Արամը ծնվել է Արեւմտյան Հայաստանի Պարտիզակ բնակավայրում (այժմ՝ Բահչեչիք): Նախնական կրթություն ստացել է տեղի Շուշանյան վարժարանում: 1907-ին որպես իր համաքաղաքացի լուսափորագրիչ եւ ձեռներեց Արամ Սարգիս Փանոսյանի հեռակա հարսնացու մեկնել է ԱՄՆ եւ ամուսնացել նրա հետ: Փանոսյանը չի խոչընդոտել կնոջ ուսմանը եւ կարիերային: Զաբելն ԱՄՆ-ում աշակերտել է երգչուհի Գերթրուդ Դահենային, այնուհետեւ կատարելագործվել է Իտալիայում, Ֆրանսիայում եւ Շվեյցարիայում: Զաբել (Զաբելլա) Արամ բեմական անվամբ հանդես է եկել Բոսթոնի օպերային թատրոնում, Հռոմում հաջողություն է ունեցել Ջիլդայի («Ռիգոլետտո») եւ Ռոզինայի («Սեւիլյան սափրիչ») դերերգերով: Հյուրախաղերով շրջագայել է Անգլիայում, Իսպանիայում, Ավստրիայում, Եգիպտոսում, Արգենտինայում՝ ամենուրեք ճանաչել տալով հայ երգը: 1930-40-ական թվականներին մի շարք երկրներում ելույթներ է ունեցել դստեր՝ իսպանական եւ ֆլամենկո պարերի ճանաչված կատարող պարուհի Ադրինայի (Ադրինա Օտերո, 1908-1975) հետ երգի եւ պարի հայտագրերով:
Քսաներորդ դարասկզբի այս՝ նշանավոր հայ երգչուհիներից մեկի անունը «Զաբել Փանոսյան. Ծառա եմ ձայնիդ» գրքի եւ դրանում ընդգրկված ձայնագրությունների շնորհիվ դուրս է եկել մոռացությունից: Նշանավոր «Քրոնոս» քառյակի հիմնադիր եւ առաջին ջութակահար Դեյվիդ Հարինգթոնը, լսելով հայ երգչուհու ձայնագրությունները, գրել է. «Զաբել Փանոսյանը երգեց երբեւէ իմ լսած ամենահիասքանչ նոտաներից մեկը. որքա՛ն մարդասիրություն, վիշտ, խոստում, անսահման կարոտ: Երբ ես գրեմ իմ վեպը, նրա գլխավոր հերոսը կլինի Զաբելի նոտան»: Իսկ ավստարալացի նշանավոր ռոք երաժիշտ Նիք Քեյվն ասել է. «Խնդրեմ լսե՛ք հայ երգչուհի Զաբել Փանոսյանին: Նրա «Կռունկը» խորհրդավոր մի երգ է, որը խլում է նրանց շունչը, ովքեր բախտ են ունեցել լսելու այն»:
Ա. Բ.
