Դժվար է, շատ դժվար հաշտվել մոտիկ մի անձնավորության հանկարծահաս շիջումի հետ, որի անգլերեն բնագրից թարգմանություններն ես կատարել երկար, շատ երկար տասնամյակներ: Երվանդ Ազատյանը կանոնավոր հաճախականությամբ եւ ճշգրտությամբ ամեն շաբաթ իր հոդվածներն էր ուղարկում «Ազգ»ի խմբագրություն: Դրանք նույնքան տարողունակ էին իրենց տեղեկատվական բովանդակությամբ, որքան հարուստ` լեզվական բառապաշարով, երբեմն նաեւ ինձ համար` նորաբանություններով: Ամեն անգամ զարմանում էի, թե որքան տեղեկացված է նա: Ծանոթ էր ինչպես միջազգային, այնպես էլ հայաստանյան աշխարհի հարափոփոխ մանրամասնություններին: Լեզուն հստակ էր, դիպուկ` առանց ավելորդ շեղումների: Ոճը «ամերիկանիզմներով» հագեցած, ինչը որոշակի բարդություն էր ներկայացնում ԱՄՆ-ից դուրս ապրող թարգմանչիս համար: Սակայն ուրախ եմ, որ իր իսկ խոստովանությամբ, կարողանում էի հաղթահարել դժվարությունները: Նրա հոդվածները այդ առումով չափազանց ուսանելի էին` լեզվական տեսակետից: Նրա բառապաշարի թարգմանությունների համար ստեղծել էի ձեռագիր հատուկ բառարան, որից հաճախ էի օգտվում: Բայց այստեղ առավելապես ցանկանում եմ կենտրոնանալ երիտասարդ սերնդի հանդեպ ցուցաբերած իր հատուկ վերաբերմունքի եւ գործնական քայլերի վրա: Խոսքը Ալեք Մանուկյան ֆոնդի միջոցներով Հայաստանում երիտասարդ գրողների գրքերի հրատարակման մասին չէ, այլ վաթսունամյա վաղեմություն ունեցող եզակի մի իրադրության, որի անմիջական մասնակիցն եմ եղել: Շատերը գրում են եւ դեռ կգրեն նրա հմուտ խմբագիր, քաղաքական խորաթափանց վերլուծաբան եւ հասարակական գործիչ լինելու մասին: Բայց քչերը գիտեն երիտասարդների անխոնջ ջատագովը լինելու նրա բնավորության գծի մասին:
Ազատյանը, կամ ավելի ճիշտ Էդմոնդ Կոտալազյանը որպես «Արեւ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր նոր էր ժամանել Կահիրե, որտեղ «Հայ Գեղարվեստասիրաց Միության Պատանեկան Շարժումի» որոշ գրական հակումներ ունեցող 16-17 տարեկան անդամները ընդվզում էին պահանջելով իրենց խոսքը լսելի դարձնելու մի հարթակ ունենալ: Այդ պահանջը արդարացի էին համարում եւ խրախուսում գաղութի այդ ժամանակվա ճանաչված մտավորականները, որոնց թվում էին մասնավորապես Վիկտորիա Արշարունին եւ Հայկ Ժամկոչյանը: Նրանց հոժարակամ միացավ նաեւ Կոտալազյանը, որ ընդառաջ գնալով պատանիների ցանկությանը՝ որոշեց «Արեւ» օրաթերթում ամիսը մեկ էջ տրամադրել նրանց ստեղծագործություններին: «Երիտասարդ ձայներ» խորագրով խմբագրականում, որը լույս տեսավ 1959-ի սեպտեմբերի 24-ին, նա ողջունելով «մուտքը գրական աշխարհին իրենց հոգին բացող խումբ մը երիտասարդներու»՝ գրում էր. «Սփյուռքի սպառիչ ու սպաննիչ պայմաններուն տակ, երբ յուսաբեկ կը դիտենք հոսանքն ի վար անկումը երիտասարդութեան այլասերած մէկ մասին, ահա անդիէն կայծ մը, հաւատքի նշոյլ մը, խոստում մը կուգայ լաւատեսութեան արեւով վառելու մեր հոգին: Այդ կայծերէն մէկն է ուրեմն այն ճիգը, որ կ ամփոփուի մեր այսօրուան Գ. էջին վրայ: …«Արեւ»ի շուրջ համախմբուած երիտասարդները ունին այդ ջերմութիւնը` հանդէպ մեր մշակոյթին, հանդէպ մեր պատմութեան ու արժէքներուն եւ կը խոստանան ամէն ամիս հանդէս գալ եւ ցոյց տալ պտուղները իրենց միտքի երկունքին ու հաւատքին: Անոնք հայութիւնը որպէս հանդերձանք չէ որ հագած են, այլ զայն իւրացուցած են որպէս կեանք ու ոգի, որոնք կը մղեն զիրենք թիավարելու հոսանքն ի վեր»:
Ամենամսյա այդ էջերում է, որ որպես էջի պատասխանատու իմ առաջին գրական փորձերն են տպագրվել, երբեմն նաեւ Արսեն Գիտակ, Թաթուլ Վարդանյան, Ծաղկող Սերունդ ծածկանուններով: Այդ էջերում են նաեւ իրենց ստեղծագործություններով հանդես եկել սերնդակիցներիցս Հակոբ Խաչատուրյանը (բանաստեղծություն), Կարպիս Պոհճալյանը (պատմվածք), Արթո Պասմաճյանը (մարզական լուրեր), Օշին Էմճյանը (ակնարկ), Անդրէաս Պալըգճյանը (խաչբառ), Նվեր Գըլճյանը (պատմվածք), Սոնիա Սամսոնյանը (պատմվածք), Գեւորգ Մաժակյանը (պատմվածք) եւ ուրիշներ: Նշվածները հետագայում ցրվեցին աշխարհով մեկ, բայց վստահ եմ ինչպես իմ, այնպես էլ նրանց մեջ միշտ վառ են մնացել այդ երանելի օրերը:
Երիտասարդներին թիկունք կանգնելու Ազատյանի բնավորության այդ դրական գիծը շարունակվեց կենսունակ մնալ մինչեւ վերջերս: Վկա՛ «Ազգ»ի երիտասարդ աշխատակից Հովիկ Աֆյանի առաջին գրքի հրատարակման առթիվ նրա գրած դրվատական խոսքերը, որոնք տպագրվեցին «Ազգ»ում:
Ազատյանի բացակայությունը խորապես զգալի է լինելու:
Հանգիստ իր բազմաբեղուն գործունեությանը եւ եռանդուն բնավորությանը, որ գիտեր պատշաճ ուշադրություն դարձնել երեւույթներին եւ մարդկանց:
Կարոտելու ենք նրա ներկայությանը:
ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆ
