ՆՈՍՏԱԼԳԻԱ
Կյանքում հաճախ լինում են իրավիճակներ, երբ երանի ենք տալիս «կորցրած» ԱՆՑՅԱԼԻՆ, այդ անցյալում առկա հոգեհարազատ մարդկանց, իրերին, մի խոսքով՝ միջավայրին: Այս հոգեվիճակը հայերենում արտահայտվել է երկու բառով՝ հայրենաբաղձություն եւ կարոտախտ: Երկուսն էլ հունարենի nցstոlgia (nցstos` «տունդարձ» եւ ոlgoss՝ «ցավ, տառապանք») բառի իմաստային պատճենումն են: Հայրենաբաղձությունը արդի արեւելահայերենին է անցել խորհրդային շրջանում ռուսերենի միջնորդությամբ (ностальгия), իսկ կարոտախտը՝ արեւմտահայերենից, որը բառը փոխառել է ֆրանսերենից (nostalgie):
Արեւմտահայ մեծանուն բանաստեղծ Դանիել Վարուժանը կարոտախտը համարում էր «հայուն ամենեն խորունկ վիշտը»: Բուռն ու երկարատեւ կարոտից առաջացած հիվանդագին վիճակի համար արեւմտահայերենում գործածվել է նաեւ հալիլ-հատնում ձեւը: Արեւելահայերենում հայրենաբաղձությունը նախապես մեկնվել է զուտ հայրենիք վերադառնալու սաստիկ բաղձանքից առաջացած հիվանդություն, մելամաղձություն: Ասել է թե՝ այն հավակնել է նաեւ բժշկագիտական տերմինի: Սակայն՝ ոչ. բառը գործածական է դարձել զուտ գրքային բառապաշարում՝ բարձր ոճերում: Ինչ վերաբերում է կարոտախտին, ապա այն հաջողությամբ կիրառական է ե՛ւ որպես բժշկագիտական տերմին, ե՛ւ ընդհանրապես կարոտ ոչ միայն հայրենի օջախի, այլեւ անցյալում ձեռք բերածի, ապրածի, կորցրածի նկատմամբ: Իսկ նման հիվանդության հայտնաբերման պատիվը պատկանում է շվեյցարացի բժիշկ Հարդերին, որը 1687 թ. հունարենի նոստալգիայի «տունդարձ» եւ «ցավ, տառապանք» իմաստների հանրագումարով ստեղծեց գերմաներեն Nostalgie-ն՝ այն փոխանցելով եվրոպական մյուս լեզուներին, այդ թվում՝ ռուսերենին: Ստացվում է, որ կարոտի զգացումը մարդկությանն ուղեկցում է հին հույներից մինչ օրս:
ԿԱՎԱԼԵՐ
Հին սերնդի մարդիկ կհիշեն. խորհրդային տարիներին որպեսզի իմանային՝ երիտասարդ աղջիկն ընտրյալ ունի թե՝ ոչ, հարցնում էին՝ կավալեր չունե ս դեռ: Ժողովրդախոսակցական բառապաշարում այսօր էլ, հատկապես հների խոսույթում գործածական են կավալերին համարժեք սիրող կամ սիրած ձեւերը: Շտապենք փաստել, որ հայկական ավանդական մտածողությամբ՝ վերջիններս ունեն առավելապես բացասական երանգավորում, ինչն արդեն գրեթե դուրս է մղվել ժամանակակից երիտասարդության բառապաշարից՝ փոխարինվելով ընկեր կամ օտարամուտ բոյֆրենդ (boyfriend՝ անգլերենից բառացի՝ «տղա ընկեր»), թվում է, ազատամիտ համարժեքներով: Իսկ ռուսերենից անցած վերոնշյալ իմաստի դիմաց գրական հայերենն առաջարկում է երկրպագու կամ սիրատածու ձեւերը, որոնցից առաջինը գործածական է նաեւ մարզական բնագավառում, իսկ երկրորդը՝ զուտ գրքային բառապաշարում: Բառի ծագումը գալիս է լատիներենից (caballa՝ «զամբիկ»՝ էգ ձի) եւ անցնելով ֆրանսերենին (cavalier)`ստացել հեծյալ՝ զամբիկին հեծնող իմաստը, իսկ իտալերենում (cavaliere)` շքանշանակիր անձ (հայերենում՝ նաեւ ասպետ, օրինակ՝ «Մարտական խաչ» շքանշանի ասպետ), մեկ այլ դեպքում այն պարակից տղամարդն է կամ բարձր հասարակության մեջ կնոջը զբաղեցնող տղամարդը:
Կավալեր արմատով ռուսերենի միջնորդությամբ հայերենին են անցել այսօր արդեն անգործածական կավալերգարդ՝ հեծյալ գվարդիական զինվոր կամ սպա, կավալերիա՝ հեծելազոր եւ կավալկադա՝ ձիավորների խառնախումբ կամ զբոսախումբ բառերը: Ահա թե իմաստների ի՜նչ ծնունդներ տվեց էգ ձին:
ԱՐՏԱՇԵՍ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
