Հնագույն երաժշտության «Տաղարան» համույթի համերգը խորագրված էր «Արքայական հունչեր, ձոներգեր»: Ծրագրում ընդգրկված ստեղծագործությունների շարքում կային հայոց աշխարհին եւ հայ ազգին հասցեագրված մերօրյա օրհներգություններ, որոնք մեր պատմական դժվարին ուղու եւ աննկուն ոգու հավաք նկարագիրը լինելով՝ նաեւ ապագային ուղղված հայացք են՝ իբրեւ հույսի, հավատի, սիրո արտահայտություններ, իբրեւ ապագայի տեսլական, հոգեւոր ուղենիշ ու նաեւ պատգամ:
Համերգին, որպես մեկնարկի խոսք, «Տաղարան»-ի գեղ. ղեկավար եւ դիրիժոր, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Սեդրակ Երկանյանը ներկայացրեց երկերը, որոնք պիտի հնչեին: Իրոք որ, հարկ էր համառոտ ծանոթություն տալու առ այն, որ համերգային բաժնի առաջին բաժինը կազմված էր միջնադարի՝ արքայական կամ ազնվական ծագում ունեցող եվրոպացի հեղինակների եւ կամ արքունի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններից: Հնագույն երաժշտությունը ներկայացնելուց զատ՝ այս համերգը, թերեւս, անուղղակիորեն հուշում էր կամ թե թելադրում՝ մշակույթի իմացությունը, բարձր արվեստին տիրապետելը, դարերի քննությունը բռնող երկեր ստեղծելու մշակույթը խորթ չպետք է լինի նաեւ մերօրյա իշխանավորներին, որոշում կայացնողներին: Այս անուղղակի հուշմանն իբրեւ ապացույց կատարվեցին XVI դարի հեղինակ, Նավառայի թագուհի, գրող Մարգարիտ Նավարացու երգերը, 1509 թ.-ից Անգլիայի թագավոր, երաժշտասեր Հենրի VIII-ի, ֆրանսիացի բանաստեղծ, քնարական երգերի եւ տաճարական պոեմների հեղինակ, ի ծնե Շամպանիայի եւ Բրիի գրաֆ, 1234 թ.-ից Նավառայի արքա Տիբո IV-ի (Տեոբալդո Մեծի), այլոց երկերը: Դրանց հաջորդեցին XVII դարի հեղինակ, իտալացի ջաղացպանի որդի, հետագայում՝ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV-ի «Գործիքային երաժշտության պալատական երգահանի», օպերաների հեղինակ եւ բեմադրող Ժան Բատիստ Լյուլիի ստեղծագործություններից մի քանիսը՝ պասակալյա «Արմիդե» օպերայից, ռիտուրնելներ, ուվերտյուր եւ սյուիտ: Հապա լսե՛ք վերոհիշյալ հեղինակների աշխարհիկ գործերի անվանումները՝ «Նրան տեսնում են» եւ «Սիրո երգի եղանակով», «Կանաչ թեւքեր», «Մեկնումն իմ ամենամեծ ցավն է», «Վարդի համբույրը»… Դրանք իրենց ապրած դարի երաժշտական արվեստի բարձրարժեք գործեր են՝ դարերի միջով մեզ հասած եւ մինչ օրս բեմերում հնչող:
Նուրբ կառույցներով, հոգեկան ապրումների արտահայտությամբ վերոհիշյալ գործերը կատարեցին «Տաղարան»-ի մեներգչուհիներ Լուսինե Մարկոսյանը, Գալինա Ցոլակյանը եւ Գայանե Ղամբարյանը: Երգեհոնահարն էր Թերեզա Ոսկանյանը: Քնարական երգերի հնչմանը հաջորդած՝ Ժան Բատիստ Լյուլիի հինգմասանի «Ուվերտյուր եւ սյուիտ 1»-ը բարձրահունչ-հանդիսավոր էր՝ արքայական մուտքի եւ ընթացքի մտովի պատկերացմամբ, տրամաբանված, սահուն անցումներով, պարային շարժումներին հարմար:
Սակայն միայն եվրոպական թագավորական տները չեն, որ տվել են երաժիշտների: Ամենասիրունն ինձ համար Խոսրովիդուխտի «Զարմանալի է ինձ» հոգեւոր-տաճարական երկը՝ հայ միջնադարյան երաժշտարվեստի կանոնականությամբ, աղոթքի պես մաքրագործող, մեղեդային եւ անկաշկանդ-կառուցիկ, ոնց ծո՜վ ծավալուն: VIII դարի հայ կին երաժիշտը Գողթնի իշխան Վահան Գողթնացու քույրն էր: Ըստ ավանդության, «Զարմանալի է ինձ» գովքը գրել է եղբոր նահատակության առթիվ, որը Հայոց եկեղեցին կանոնացրել եւ ներառել է «Շարակնոց»-ի մեջ:
Համերգի վերջին արդեն հայոց ձոներգերի կատարմանը բեմ ելավ «Տաղարան»-ի ողջ երգչական կազմը. կանաց ձայներին միացան բարիտոն Հովսեփ Նշանյանը եւ տենոր Արամո Մամիկոնյանը:
Արամ Խաչատրյանի օրհներգը երգչական հնգյակը կատարեց՝ փոփոխված խոսքերով:
Խաչատրյանական երաժշտության վեհությանը համահունչ էին հետագա գործերը: Դանիել Վարուժանի խոսքերը երաժշտական հնչում էին ստացել Խորենացու Մեծացուսցէների շնորհիվ: Հինգերորդ դարի հայ շարականագիրների մեջ Մեսրոպ Մաշտոցից հետո երկրորդ նշանավոր հեղինակն է քերթողահայր Մովսես Խորենացին: Խորենացու շարականների շարքում են տասներկու Մեծացուսցէները՝ «Անարատ կոյս», «Աստուածածին Մայր լուսոյ», «Ուրախացիր Աստուածածին», «Անթառամ ծաղիկ», «Աստուածածին սուրբ կոյս», «Զքեզ Աստուածածին», «Զքեզ կոյս եւ մայր», «Աստուածածին սրբուհի», «Զքեզ մայր կուսութեան», «Լոյս ի լուսոյ, մայր եւ կենարար», «Որ զանճառելին ծնար», «Սիւն լուսոյ եւ ամպ հովանի»:
Դ. Վարուժանի «Անդաստանի» խոսքերը Խորենացու շարականների արվեստին հաջողությամբ համադրել էր Արթուր Շահնազարյանը: Աշխարհի չորս կողմերում սիրո, բարու խաղաղության հնչումն է սերմանում հայ մեծ բանաստեղծը եւ սպասում բերկրության հունձքին:
«Արեւելեան կողմն աշխարհի
Խաղաղութի՜ւն թող ըլլայ…
Ո՛չ արիւններ, քրտինք հոսին
Լայն երակին մէջ ակօսին.
Ու երբ հնչէ կոչնակն ամէն գիւղակի՝
Օրհներգութի՜ւն թող ըլլայ…»:
Համերգը եզրափակվեց «Հույս Հայաստանի» խոսուն անվամբ ստեղծագործությամբ. հեղինակն է կոմպոզիտոր Երվանդ Երկանյանը: Երաժշտական այս փոքրածավալ կտավն ունի իր պատմությունը: «Հույս Հայաստանի»-ն գրվել է 1991 թվականին Հայաստանի անկախության հռչակման առթիվ,- պատմում է հեղինակը.- խոսքերի հեղինակը դարձյալ ես եմ: Գրված է՝ ո՛չ որպես քայլերգ, քանի որ նպատակս այդ չէր, այլ՝ Մաղթերգ, իբրեւ հոգեւոր երգ-խոնարհում, իբրեւ օրհներգ: Գաղափարն Ազատ – Անկախ- Միացյալ Հայաստան ունենալու բաղձանք – առանցքի շուրջ Հայաստանի անցյալի, ներկայի եւ ապագայի կենսականության առեղծվածը վեր հանելն է, ապրելու եւ արարելու անօտարելի տենչը, անսակարկ փափագը: Շարունակ դեպի վեր, դեպի նոր բարձունքներ հասնելու իղձը՝ արտահայտված իրար հաջորդ երեք երաժշտական նախադասությունների մեջ, հենց դա է վկայում: Իսկ երաժշտական լեզվի հնարավորինս երգեցիկ, պարզ, անպաճույճ, դյուրըմբռնելի եւ հիշվող լինելը հասարակական լայն լսարանին ուղղված լինելու հանգամանքով է պայմանավորված»:
«Թող օրհնյալ լինի ժամն այս սրբազան,
Եվ Աստված պահի, պահպանի թող նրան,
Ցնծացե՛ք, զանգեր դուք, ի լուր աշխարհի,
Ծնվեց նոր, մի ազատ Հայաստան:
Դու անցար ճամփեքով մթին ու դաժան,
Եվ բազում հերոսներ ընկան ու ելան,
Քեզ համար թափվեց շատ արյուն ու արցունք,
Որ դառնաս դու Անկախ Հայաստան:
Դարերի համար է քո ընտրած ճամփան,
Եռագույն արեւդ է շողում վրան,
Որդիներդ հեռվից պիտի ետ գան տուն,
Դու դարձած Միացյալ Հայաստան»:
Անցյալի համահավաք գնահատական, ներկային՝ լավատես հայացք, ապագայի հանդեպ՝ հուսացող եւ վճռական կեցվածք,- ողջը հարմոնիկ, վեհ հնչողությամբ, բայց ո՛չ բարձրագոչ, հուսո ճառագում, սուրբ պատարագում հայրենի հողերի վրա եւ պատգամ՝ որդոց ու սերունդներին.- ահա թե ինչպես ընկալվեց Երվանդ Երկանյանի «Հույս Հայաստանի»-ն:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
