Թուրք-ադրբեջանական դաշինքի բլեֆը  Հայաստանի հետ խաղաղության օրակարգի վերաբերյալ

Գազայի հատվածում պաղեստինա-իսրայելական պատերազմը շարունակվում է:Սրան զուգահեռ վտանգավոր զարգացումներ են տեղի ունենում  թուրք-ադրբեջանական դաշինքի կողմից ՀՀ ինքնիշխան տարածքի եւ  մասնավորապես «Զանգեզուրի միջանցք» կոչվող գաղափարի մասով,որի նկատմամբ ավելի մեծ հետարքրություն է դրսեւորում ոչ միայն Ադրբեջանը, այլեւ  Թուրքիան: Ռազմական գործողություններ դեռեւս չկան, բայց ուշագրավ քաղաքական տեքստեր եւ  հայտարարություններ են հնչում Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի ղեկավարներից, որոնք շատ դեպքերում  մնում են անպատասխան ՀՀ ներկայիս իշխանությունների կողմից, ինչն էլ ստեղծել եւ  ստեղծում է քաղաքական  տուրբուլենտություն: Մասնավորապես աշխարհաքաղաքական  ներկայիս վայրիվերումների պայմաններում մեծ է վտանգը, որ Ադրբեջանը, Թուրքիայի լիակատար աջակցությամբ, կգնա ռազմական էսկալացիայի Հայաստանի նկատմամբ իր տարածքային ապօրինի ցանկությունները իրագործելու նպատակով: Էլ ավելի վտանգավոր է այն, որ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» վերաբերյալ ակտիվ քաղաքական դիսկուրս է  վարում անձամբ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը: Հարկավոր է հաշվի առնել, որ Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության եւ  ուժի գործադրման առնչությամբ, հաճախ ամեն բան մեկնարկում է հենց հայտարարություններից եւ նախազգուշացումներից:

Օրերս Թուրքիայի նախագահը Ղազախստանում անցկացված Թյուրքական պետությունների կազմակերպության 10-րդ գագաթնաժողովում հայտարարեց, որ «Զանգեզուրի միջանցքը» հանդիսանալու է թյուրքական աշխարհի միացման կարեւոր կետը եւ  հավելեց, որ այդ գործում կարեւոր է Ադրբեջանի դերը: Այս կերպ Էրդողանը լուրջ պատասխանատվություն դրեց Ալիեւի ուսերին: Նման հայտարարությամբ Թուրքիայի նախագահը փորձեց խնդիրը տեղափոխել ավելի մեծ դաշտ՝ ի դեմս թյուրքական այն պետությունների,որոնք հավակնում են իրագործել «Մեծ Թուրանի» գաղափարը: Էրդողանը մի քանի անգամ հրապարակավ կոչ արեց Հայաստանի՝ իր հետ մերձեցման գնացող իշխանություններին՝ կատարել իրենց պարտավորությունները խաղաղության օրակարգի ձեւավորման շրջանակներում՝ ապահովելով  Նախիջեւանի եւ  Ադրբեջանի միջեւ տրանսպորտային կապը: Թուրքիայի նախագահի ծավալած քաղաքական դիսկուրսը ի հայտ է բերում այն իրական ծրագրերի շարքը, որոնք ռազմավարական նշանակություն ունեն թե՛ Թուրքիայի եւ թե՛ Ադրբեջանի համար: Սա հիմնավորում է այն, որ ՀՀ  ինքիշխան տարածքի վրա Ադրբեջանի հարձակման  պարագայում Թուրքիան, լինելով բացահայտ շահագրգիռ կողմ, ավելի մեծ աջակացություն է ցուցաբերելու վերջինիս, քան Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ժամանակ: Այստեղ տեղին է հիշել Գյոթեի՝ «Միտքը չունի գաղտնիք, որ վարքը երեւան չբերի» հայտնի խոսքերը:

Ադրբեջանը երբեմն տարբեր պաշտոնյաների մակարդակով հայտարարում է, որ ճանաչում է ՀՀ տարածքային ամբողջականությունը եւ չունի հավակնություններ «Զանգեզուրի միջանցք» կոչվածի մասով եւ  Նախիջեւանի հետ իր տրանսպորտային ճանապարհը կշահագործի այլընտրանքային՝ Իրանի տարածքով: Բայց եւ այնպես իր ազգաբնակչության շրջանում շարունակում է շրջանառել «Արեւմտյան Ադրբեջան» կեղծ թեզը, որում Հայաստանի հանրապետության մի շարք տարածքներ ներկայացնում է որպես իրենը եւ խոսում է   ադրբեջանցիների Հայաստան վերադարձի եւ  վերաբնակեցման մասին: Սա ավելի պատկերավոր դարձնելու եւ  սեփական քաղաքացիների ենթագիտակցության վրա ազդելու նպատակով, ադրբեջանական մի շարք հեռուստաալիքներ եղանակի տեսության հաղորդման ժամանակ Երեւանը, Գեղարքունիքի, Սյունիքի, Արարատի եւ Վայոց Ձորի մարզերը ցուցադրում են իբրեւ  «Արեւմտյան Ադրբեջան»: Սա բնականաբար չի կարող տեղի ունենալ առանց Ադրբեջանի պետական քաղաքականության պատկերի: Այս ամենին զուգահեռ՝ Ադրբեջանը շարունակում է օկուպացած պահել 2022 թ. սեպտեմբերյան ագրեսիայի հետեւանքով գրաված ավելի քան 200 քռ. կիլոմետր տարածքը: Այս բոլորը բացահայտում են, որ Ադրբեջանը, չնայած արտաքին լսարանին ուղղված իր մի շարք «խաղաղատենչ» հայտարարությունների, հակադարձ քաղաքական քարոզչություն է վարում իր ներքին լսարանի համար: Պարզ է դառնում, որ Ադրբեջանը քաղաքական բլեֆ է իրականացնում: Տեքստային մանիպուլյացիաների եւ քաղաքական խորամանկությունների միջոցով  թուրք-ադրբեջանական տանդեմը, փորձում է շեղել եւ  բթացնել հայ ազգաբնակչությանը, ինչու ոչ՝ նաեւ միջազգային հանրությանը, ստեղծելով կեղծ օրակարգ, չբացահայտելու համար այն իրական  քաղաքական նպատակները, որոնք առավել բարենպաստ պայմաններ ստանալու դեպքում իրագործելու է: Կեղծ թեզերով վերջիններս նախահարձակ են լինում, քաղաքական նոր առիթ եւ  իրողություն ստեղծելու համար:

Ադրբեջանի պլանավորած խաղը  լավագույնս ապացուցում է Ալիեւի հատուկ հանձնարարությունների գծով ներկայացուցիչ Էլչին Ամիրբեկովի այն հայտարարությունը, որում նա Հայաստանին առաջարկում է «միջանցք» բառը վերափոխել  «անցում», «ճանապարհ», «կապ» եզրույթներով: Այս կերպ  վերջինս փորձում է բառախաղի միջոցով, նոր  տերմին կիրառելով, կերպարանափոխել  միջոցը, ամենեւին չփոխելով նպատակը: Սա տեքստային մանիպուլյացիայի դրսեւորում է պարզապես:

Խոսելով «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին, չի կարելի չանդրադառնալ նաեւ  ռուսական գործոնին:Ռուսաստանն իր հերթին անմասն չէ տարածաշրջանային այս զարգացումներից, եւ  օրեր առաջ արտաքին գործերի գերատեսչության խոսնակ  Մարիա Զախարովան հայտարարեց, որ «Զանգեզուրի միջանցքը» գործարկվելու է ՌԴ անտվտանգության դաշնային ծառայության կողմից: Այս հայտարարությունը պետք է դիտարկել որպես Ռուսաստանի պետական շահերի եւ  հետաքրքրությունների համատեքստում, որպես հակազդման գործոն տարածաշրջանում Թուրքիայի  աճող ազդեցությանը:

Զուգահեռաբար՝ Հայաստանում քաղաքական դաշտ են նետում կեղծ խաղաղության օրակարգային մոտեցումներ ու գաղափարներ, որոնք ստեղծված իրողության պայմաններում ռացիոնալ չեն եւ  հղի են նոր վտանգներով:

Հանրագումարելով այն քաղաքական տեքստը,որն առաջ են բերում Թուրքիան եւ Ադրբեջանը, թուրք-ադրբեջանական հաճախակի դարձած զորավարժությունները, հասարակությունների մասշտաբով հայատյացության չդադարող քարոզչությունը մեր պետական սիմվոլների եւ  հայկական մշակույթի դեմ «յուրահատուկ» պայքարը, Ադրբեջանի կողմից Արցախում իրականացված վերջին ցեղասպան գործողությունները եւ արցախահայերի բռնի տեղահանումը, ինչը Ալիեւի եւ  Էրդողանի կողմից օրերս որակվեց որպես «հաջողությամբ իրակացված գործողություն», պարզ է դառնում,որ խաղաղության օրակարգը չունի իրատեսական եւ  իրավական հիմքեր հաստատվելու եւ  գործարկվելու համար: Կեղծ պայմանագրի կնքմամբ անգամ չեն դադարելուՀայաստանի պետականությանը սպառնացող այն բոլոր գոյաբանական վտանգները, որոնք դրված են Ադրբեջանի, նաեւ Թուրքիայի ռազմավարական ծրագրերի հիմքում: Պատահական չէ նաեւ  այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանը Արցախում ունեցած իր հաջողություններից հետո չի վերացնում Հայաստանի՝ իր իսկ կողմից ձեւավորած «արտաքին թշնամու» կերպարը, որի նպատակն է. պարարտ հող ունենալ հետագա ռազմաքաղաքական ծրագրերի իրագործման համար:

Հաշվի առնելով գլոբալ քաղաքական գործընթացները՝ պետք է փաստել, որ հումանիզմը եւ  խաղաղության օրակարգերը չեն գործում: Իսկ խաղաղության պահպանման  միջազգային հիմնական  կառույցները, մասնավորապես՝ ՄԱԿ-ը, մատնված են անգործության եւ չեն իրականացնում արդյունավետ գործառույթ: ՀՀ իշխանությունները պետք է սա ի գիտություն ընդունեն եւ  հաշվի առնեն այն իրական աշխարհակարգը, որն օր-օրի ձեւավորվում է եւ վկայում խաղաղության ձախողման մասին: Այս պարագայում կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ խաղաղություն հաստատելու միակ այլընտրանքը՝ ռազմականացման, պաշտպանունակության բարձրացման ճանապարհով գնալն է:

 ԳԵՎՈՐԳ ՄՈՂՐՈՎՅԱՆ

ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիա