1851 թ. մայիսի 8-ին Պոլսի Խասգյուղ թաղամասում ծնվել է արևմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, փիլիսոփա Եղիա Տեմիրճիպաշյանը:
«Եղիա Տէմիրճիպաշեան որ աւելի քան քառորդ դար մը գրական անօրինակ ու հոյակապ բեղմնաւորւթեամբ ծաղկեցուց Հայ Մատենագրութիւնը ու ժամանակակից գրականութեան էն սիրուած բանաստեղծը եղաւ, խորապէս ազդելով միտքերու վրայ իր տեսանողի ուժգնութեամբ, տիրապետող իմաստասէրի մռայլ խոկումներով ու թովիչ հագներգուի հրաշալի քնարերգութիւններով, այսօր գրեթէ մոռցուած դէմք մըն է, այն ապերախտ անտարբերութեամբ որով կը վարձատրէ, գրեթէ միշտ, հայ հասարակութիւնը իր գրչի վաստակաւորները:
Ժամանակակից Հայ բանաստեղծութեան պատմութիւնը իրմէ հսկայ ու շքեղ գիսաւոր մը չունեցաւ արձանագրելիք իր վտիտ էջերուն մէջ».-գրում է Հրանտ Նազարյանցը 1910 թվականին Պոլսում հրտարակված «Եղիա Տեմիրճիպաշյանի սիրային նամակները 1886-1889 թթ.» նամականիի նախաբանում :
Հրանտ Նազարյանցը առանձնացրել է 1886-1889 թթ. Տեմիրճիպաշյանի սիրային նամակները` ուղղված Սրբուհուն.«Ամէն անոնք որոնք Եղիան պիտի կարդան` պիտի գտնեն այդ նամակներուն մէջ Նիրվանային գաղափարովը տուայտող բայց նաև կեանքի տենչանքին համար հատնող բանաստեղծին հոգեկան վրդովումներուն սրտաճմլիկ զգայութիւնները…Եղիայի նամակները շօբէնեան տանջուող երաժշտութիւն մըն են ուրկէ հազիւ կը լսուի երջանիկ երգի մը ծուէնը: Հոն կարօտի, սիրաբաղձ գալարումներու, հիւանդագին հեծկլտուքներու ու նուաղումներու քով, կան բռունցքը սեղմած վրէժխնդրութեան պոռթկումներ, փրփրոտ մարմաջով վրէժ լուծելու համար առարկայապէս սիրելու երազէն զոր ինք կ’ատէ հոգևին»:
Առանձնացրել ենք նամակներից մեկը ` տեղ-տեղ կրճատումներով.
«Այլ ինչո՞ւ տենչամ մահուան, երբ այսպէս կը սիրուիմ և այսպիսի էակէ: Չը գիտեմ` թէ սիրտ մ’երբեք այնքան ամբողջովին դրո՞ւած էր թուղթին վրայ. Չը գիտեմ` սէրն երբէք այնքան սաստկութեամբ արտայայտուա՞ծ էր: Այն ի՜նչ նամակ էր: Ա՜հ, պէտք է հնչէ բաժանման ժամն, որպէս զի զգանք թէ որքան կը սիրենք: « Մնաս բարով»: Այսպէս ինծի ըսիր վերջին դասախօսութեանս օրն, երբ դասարանէն, և ի դասարանին առանձին մնացին դասատուհին ու դասատուն, Սրբուհին և Եղիան, որ բողոքելով մնաս բարովիդ դէմ, մրմնջաց. «Կը փափաքիմ տեսնուիլ ուղեւորութենէդ յառաջ.կրկի’ն տես»…լացիր այն գիշերն.ի՞նչ կ’ըսեմ, լացիր այն վայրկեանին իսկ` ուր դասարանին մէջ մինակ մնացիր, երեկոյեան ստուերներուն մէջ, առանց այն Եղիային զոր սիրեցիր…ես, այո’, զի ես սիրտդ զարթուցի, ես վերցուցի սրտիդ կափարիչն` ըստ բացատրութեանդ: Մտերմութիւն մ’ունեինք հնուց.զայն հալեցուցի և ի սէր փոխարկեցի, որպէս զի տառապիմ ես ու տառապիս դուն ալ, Սրբուհի’: Ի՜նչ, քեզ նման էակ մը, որ ակնարկովն աշխարհ մը կարող է ստեղծել և գրչին ծայրովն հոգիներ դղրդել, քեզ նման էակ մը պիտի ապրէ՜ր հասարակ մահկանացուի մը նման, պիտի մնա՜ր սովորակն հոգերով ու սովորական հրճուանքներով: Ո’չ:
Ես արգահատեցայ քեզ այն աննշան անյոյզ կեանքին համար զոր դուն կը վարէիր, և զքեզ սիրեցի.ես յիացայ վրադ` յատկութեանցդ համար զորս կը ճանաչէի և յատկութեանցդ համար զորս կը գուշակէի, և զքեզ սիրեցի.ես ուզեցի բազմապատկել երազներս ու ցաւերս, և զքեզ սիրեցի. Ես ուզեցի թանձր եւս առնել հոգւոյս մռայլն, և զքեզ սիրեցի.ես ուզեցի որ…Ա՜հ, միթէ գիտե՞մ ամեն ինչ որ ուզեցի, ամեն ինչ որ պիտ ուզեմ…բայց բան մը գիտեմ հաստատապէս. այն թէ յաւիտեան այս աշխարհի մէջ չը պիտի համակրիմ այն անձանց որք կը հետամտին երջանկութեան, աշխարհս իր աշուններով, իր վերջալոյսներով, իր գերազմաններով աւելի հրապուրիչ է քան իր վարդերով ու վարդագույն աւօտներով , ու սուլթանաբմակ ալհամպրաներով: Երջանկութի՜ւն: Բայց Երջանկութիւնն երեժկտուք ունի, մինչ սէրն հառաչանք ու հեծեծանք: Եղկելի էակ այն, որ այլեւս պատճառ չունի հառաչելու, հեծեծելու…»:[1]
[1] Հրանտ Նազարյանց, Եղիա Տեմիրճիպաշյանի սիրային նամակները 1886-1889 թթ.,Պոլիս, 1910, էջ`59-62:
