Հայ վիպասան Պերճ Պռոշյանը (1837-1907 թթ.), ինչպես և մեր շատ գրողներ կեցության դժվարություններից ելնելով՝ գրողական գործին զուգահեռ, կամ դրանից առաջ տարբեր գործերով է զբաղվել:
Մասնավորապես Պերճ Պռոշյանը եղել է ուսուցիչ, դպրոցի տեսուչ, ածխավաճառ և…հայ առաջին լուսանկարիչներից:
Սովորելով լուսանկարչական հմտություններ, նա սալոն է բացում, իսկ նկարները ստորագրում «Պերճ Աշտարակեցի» անունով:
Առաջին արվեստանոցը բացել է Թիֆլիսում 1861 թ.:
Պռոշյանի լուսանկարները հիմնականում դիմանկարներ են, սակայն կան նաև հուշարձանների ու եկեղեցիների պատկերներ:
Գրողի լուսանկարչական գործունեության մի զավեշտալի դրվագ է ներկայացնում Ալեքսանդր Շիրվանզադեն իր «Կյանքի բովից» հուշագրության մեջ.
«Մի ժամանակ Պռոշյանը Երևանում ածխավաճառ էր եղել, հետո՝ լուսանկարիչ, հետո էլ՝ չգիտեմ ինչ:
Նրա լուսանկարչական կյանքից պատմում էին հետևյալը:
Ռուս-թուրքական պատերազմին՝ 1876 թ. մի օր, Պռոշյանի արհեստանոցն են մտնում լուսանկարվելու 10-12 շարքային զինվորներ:
– Խմբովի՞ն եք ուզում նկարվել, թե՞ առանձին-առանձին,- հարցնում է Պռոշյանը:
– Առանձին-առանձին:
Պռոշյանը, տեսնելով, որ այդքան մարդկանց լուսանկարները զատ-զատ նկարելը շատ ժամանակ պիտի խլի, դիմում է խորամանկության:
Նա լուսանկարում է զինվորներից միայն մեկին և ասում է.
– Առաջիկա կիրակի եկեք, բոլորիդ լուսանկարները պատրաստ կլինեն:
Հաջորդ կիրակի զինվորները գալիս են, և Պռոշյանը, յուրաքանչյուրին տալով վեցական օրինակ մի հոգի զինվորի լուսանկարից, հարցնում է.
– Հավանո՞ւմ ես, տես ինչքան նման է քեզ:
– Շատ նման է ինձ, շատ նման,- պատասխանում է ամեն մեկը:
Զինվորները հեռանում են գոհ սրտով:
Այս անեկդոտի եղելությունը Պռոշյանը չէր հերքում
— Եղբայր,— ասում էր նա, — այդ ռուս զինվորներն այնքան են իրար նման, որքան գետնախնձորները մի տոպրակի մեջ»։
Ընտանիք
Պերճ Պռոշյանի հայրը՝ Ստեփան Տեր-Առաքելյան Պռոշյանցը (Խուբովյանց), եղել է դերձակ։
Նա ամեն ինչ արել է, որ որդիները լավ կրթություն ստանան և դրա համար հրավիրել է Էջմիածնից Շապուհ Շահնազարյանցին, որը բացել է դպրոց Աշտարակում։
Նախնական գրել-կարդալը Պերճ Պռոշյանը սովորել է հորից և եղբորից՝ Խուբով (Տեր-Առաքել)։
Ծնունդով աշտարակցի մայրը՝ Ֆալաք Մարգարյան-Մելումյանցը, եղել է մեծահարուստ ընտանիքից։
Պռոշյանի կինը՝ Աննա Դոլգյանը, մայրական կողմից եղել է Սայաթ-Նովայի ծոռնուհին։
Եղել է կիրթ և բանիմաց կին։
Հետագայում Պռոշյանը իր հուշերում գրել է, որ եթե չլիներ Աննան, ինքը չէր լինի այն, ինչ կար։
Ունեցել են 6 զավակ՝ 3 աղջիկ և 3 տղա։
1․Պերճանույշ Պռոշյան (1870-1935), մանկավարժ,
2.Աշխեն Պռոշյան (1877-1964), մանկավարժ,
3․Շուշանիկ Պռոշյան (1881-1943), մանկավարժ,
4․Պռոշ Պռոշյան (ապրիլի 22, 1883-դեկտեմբերի 16, 1918), քաղաքական գործիչ,
5․Էաչի Պռոշյան (1886-1958), գեղանկարիչ,
6․Պապաք Պռոշյան (1890-1957), իրավաբան։
Պռոշյանը մահացել է Բաքվում։ Թաղված է Թբիլիսիի Խոջիվանքի գերեզմանատանը։
Ալվարդ Ալեքսանյան
