Քաղաքական, տնտեսական եւ այլ պայմանների բերումով իրարօգնության, միմյանց ձեռք մեկնելու գեղեցիկ զգացումը մեր ազգի մեջ դարերի ընթացքում վերածվել է ինստիտուցիոնալ ըմբռնողության եւ ավանդույթի: Հայրենի հողի վրա թե աշխարհի չորս ծագերում գոյություն ունեցող հայկական յուրաքանչյուր կառույց՝ եկեղեցի, կրթօջախ, որբանոց, հիվանդանոց, երիտասարդական կենտրոն, մշակութային դահլիճ կամ հավաքատեղի, գրադարան թե, նույնիսկ, համալսարան ու հայագիտական ամբիոն, արտահայտությունն ու վաստակն է այդ նույն ըմբռնողության եւ ավանդույթի, որը կոչվում է բարեգործություն: Դա սոսկ օգնություն չէ ունեւորից՝ չունեւորին, այլեւ մասնակցություն ընդհանուր գործին, գաղափարին, որի գեղեցկագույն արտահայտություններից մեկը, իմ կարծիքով, ավերակված մեր մայրաքաղաքի՝ Անիի շքեղ եկեղեցիների շարքում, նույնպես ավերակված գողտրիկ Հովվի մատուռն է, որը, ըստ ավանդության, կառուցվել է մի հովիվի միջոցներով:
Ու բնավ պատահականություն չէ, որ առայսօր գործող հայկական հասարակական մեծագույն կազմակերպությունը մնում է 1906 թ.ին Կահիրեում մեծանուն Պողոս Նուբար փաշայի գլխավորությամբ հիմնված Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միությունը:
Այսօր դժվար է ասել, թե ի՛նչ կլիներ մեր ժողովրդի վիճակը որպես ազգային միավոր ու պետություն, եթե չլինեին Գեւորգյան ճեմարանը Ս. Էջմիածնում, Լազարյան ճեմարանը Մոսկվայում, Ներսիսյան կրթօջախը Թբիլիսիում, Մելգոնյան կրթական հաստատությունը Կիպրոսում, Կենտրոնական վարժարանը Կ. Պոլսում, Մարդասիրական ճեմարանը Մադրասում, Մուրադ-Ռաֆայելյան դպրոցը Սեւրում (Ֆրանսիա), Նշան Փալանջյան, Հովակիմյան-Մանուկյան ու Դարուհի Հակոբյան վարժարանները, Հայկազյան քոլեջ եւ այժմ համալսարանը Բեյրութում, Վենետիկի Մխիթարյանների, Երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց միաբանության, Անթիլիասի Մեծի տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության հոգեւոր ճեմարանները եւ բազմաթիվ ուրիշ կրթօջախներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ստեղծվել ու գոյատեւում է բարերարների ու բարեգործների զոհողություններով:
Առանց դրանց հայությունը Սփյուռքում կդառնար անհայրենիք պարիա, թշվառ եւ աղքատ: Այդ կրթօջախներից են ծնունդ առել մեր ազգային-քաղաքական գործիչները, գործարարները, արվեստագետները, գրողները, գիտնականները, որոնց շարքում, ընդգծենք, Նոբելյան մեր զույգ մրցանակակիրները:
Իսկ ինչ վերաբերում է Հայոց պետության, ընդգծենք, որ նույնիսկ բոլշեւիկյան իշխանությունը, անաստված, բայց հայրենասեր, զգաց մտավոր եւ նյութական այդ ուժի կարեւորությունը մեր ազգի ու երկրի համար ու դեռեւս 20-ականների կեսերին ստեղծեց Հայրենիքի Օգնության Կոմիտեն (ՀՕԿ) Հ. Թումանյանի նախագահությամբ, ապա Սփյուռքի կոմիտեն եւ ավելի ուշ՝ Նախարարությունը: Թերթեցեք Հայաստանում պատմություն ունեցող յուրաքանչյուր բուհի, առողջաբժշկական յուրաքանչյուր հիմնարկի, գիտական հաստատության, նույնիսկ արդյունաբերական որոշ ձեռնարկությունների ու բնակավայրերի հիմնադրման արխիվները: Դրանց բոլորի մեջ կա ամբողջական կամ մասնակի մասնակցությունը բարեգործների եւ բարերարների, ոչ միայն հարուստ եւ անհատ մարդկանց, այլեւ համեստ կարողությամբ հայրենասերների, հայրենակցական միությունների, բայց նաեւ՝ Հայ եկեղեցու:
Հոդվածի ծավալը թույլ չի տա այստեղ թվարկելու անունները գոնե գլխավոր բարերարների՝ Ալեքսանդր Մանթաշյանից սկսած մինչեւ Ալեք եւ Լուիզ Սիմոն Մանուկյաններ, Վաչե Մանուկյան, Ռուբեն Վարդանյան եւ ուրիշներ, որոնց մեծ մասը երկնքից, ուրիշներ՝ ադրբեջանական բանտից եւ նույնիսկ հայկական կալանավայրից այժմ հետեւում են ինքնակործանման ու խավարի ասպետի խելահեղ արարքներին:
Նրա զոհերից մեկը՝ վավերական բարերար Սամվել Կարապետյանը, դեռ երեկ, չորեքշաբթի գիշեր, խժդուժ ձերբակալության ենթարկվեց եւ ադրբեջանական դատարանների հետ մրցակցող հայկական մի դատարանի վճռով կալանավորվեց, առայժմ 2 ամսով:
Հանձին նրան վարկաբեկվում է, ավելի ճիշտ՝ փորձ է արվում վարկաբեկելու ազգային ու պատմական մի ամբողջ ինստիտուտ, բարեգործության մեր ինստիտուտը:
Չի՛ հաջողվի: Մի քանի տարի առաջ Մայր աթոռ Սբ. Էջմիածնի նոր վեհարանի իր իսկ արդյամբ ստեղծված համալիրի դահլիճում, բացման հանդիսության պահին, Սամվել Կարապետյանը խոստացավ միշտ սատար կանգնել Մայր եկեղեցուն ու Մայր հայրենիքին:
Նա պինդ մարդ է: Նա տեր է իր խոստմանը:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
