Այսպես է կոչվում 2010 թվականին ԱՄՆ-ում լույս տեսած անգլիալեզու ուշագրավ տեղեկագիրքը, որ մեզ հասանելի դարձավ բոլորովին վերջերս: Սա իր աղմկահարույց հարցազրույցներով հայտնի հեռուստալրագրող Ստեփան Պ. Փարթամյանի («Հայկական արվեստներ» ընկերություն) կազմած 144-էջանոց գրքի երկրորդ հրատարակությունն է, որը կրում է «Ամերիկահայերի ավանդն ԱՄՆ-ում» ենթավերնագիրը: Հրատարակությունը բացվում է 2009 թ. ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի՝ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրն արտասանած խոսքով, որում նա, մասնավորապես, կարեւորում է ամերիկահայերի ներդրումն ԱՄՆ հասարակության մեջ, ինչի շնորհիվ մեծապես հարստացել է երկիրը: Գրքի նախաբանում Փարթամյանը նշում է. «Իրենց շուրջ 6000-ամյա պատմության ընթացքում հայերը մնայուն ներդրում են ունեցել համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ: Գիտության, տեխնոլոգիայի եւ արդյունաբերության նորարարություններով, արվեստի ու գրականության ազդեցիկ գործերով, ինչպես նաեւ մարդասիրական օգնության առատաձեռն գործողություններով հայերը հաճախ դուրս են եկել տեղական եւ ցեղային շրջանակներից՝ ողջ մարդկության համար փոփոխություն կատարելու համար»: Ըստ կազմողի՝ տեղեկագիրքը հեռու է ամբողջական լինելուց եւ հիմնականում նախատեսված է թեմայի հետ ծանոթության համար:
Նշանավոր հայերի կենսագրությունների շարքը բացվում է պատմության մեջ որպես Մարտին Հայ ճանաչված մեր հայրենակցով, որը, որքան հայտնի է, Հյուսիսային Ամերիկա ոտք դրած առաջին հայն է: Գրքում ներկայացված է նաեւ Օհայոյի 15-րդ նահանգապետ, ԱՄՆ ֆինանսների 20-րդ նախարար Թոմաս Քորվինը, որի հայ-հունգարական ծագումը խիստ վիճելի է եւ հիմնված 1887 թ. հրատարակված սոսկ մեկ վկայության վրա:
Պատկառազդու է հայազգի գյուտարարների երկար ցանկը. նրանցից շատերի ներդրումը հիրավի նշանակալի է եղել: Այսպես, ամերիկյան դոլարի կանաչ եւ սեւ ներկանյութերը 19-րդ դարում ստեղծել է Քրիստափոր (Խաչատուր) Տեր-Սերոբյանը, բեռնատարի վրա տեղադրված բետոնախառնիչի հայտնագործողը Ստեփան Ստեփանյանն է, ավտոմատ փոխանցման տուփի «հայրը» Օսկար Բենկերն է (Ասատուր Սարաֆյան), հաշմանդամների կյանքը բարելավող գյուտերի հեղինակ է Էմիկ Ավագյանը: Հատկանշական է, որ շատ հայտնագործություններ եւ պատենտներ (Գ. Կազանչյանի վարսահարդարիչը, Ռ. Դամադյանի միջուկային մագնիսառեզոնանսային ախտորոշման սարքը, Լ. Սիմջյանի կանխիկ դրամ տրամադրող ավտոմատ սարքը եւ այլն) ներկայացված են իրենց օրիգինալ գծագրերով եւ նկարագրություններով:
Գրքում զգալի թիվ են կազմում պետական գործիչները եւ պատերազմի հերոսները՝ Փոլ Իգնեշիուս, Ջորջ Դոքմեջյան, Վիկտոր Մաղաքյան եւ ուրիշներ: Տարբեր երկրներում ԱՄՆ դեսպաններ են եղել Ռիչարդ Պողոսյանը եւ Էդուարդ Ջերեջյանը: Անշուշտ, չեն անտեսված մշակույթի երեւելի գործիչները՝ Արշիլ Գորկուց մինչեւ «System of a Down»: Մեծ է նաեւ անվանի ձեռնարկատերերի եւ բարեգործների փաղանգը՝ Ալեք Մանուկյան, Ավետիս Զիլջյան Երրորդ, յոգուրտն ամերիկյան շուկա բերած Ռոզա Կոլոմբոսյան, Քըրք Քըրքորյան: Այլեւայլ բնագավառներում էական ներդրում են ունեցել Վարազդատ Կազանջյանը (պլաստիկ վիրաբուժություն), Համբար Քելիկյանը (օրթոպեդիա), Ջորջ Ատոմյանը (մաթեմատիկա), Վարդան Գրիգորյանը (կրթություն):
Անշուշտ փոքրածավալ գրքում ակնառու ներդրում ունեցած բոլոր ամերիկահայերի մասին հնարավոր չէ գրել, սակայն աչքի է զարնում «հայկական Ադամ Սմիթ» Արմեն Ալչյանի, բորսային առեւտրի նորարար Ռիչարդ Դոնչյանի, երաժշտական պրոդյուսեր Ջորջ Ավագյանի, քանդակագործ Վարազ Սամվելյանի, գրող Փիթեր Բալաքյանի կամ տիեզերագնաց Ջեյմս Բաղյանի բացակայությունը: Գրեթե չեն ներկայացված 1960 թ. հետո ծնված գործիչները (օրինակ, երաժիշտ Դերեք Շերինյանը): Միաժամանակ, մամուլից տեղեկանում ենք, որ 2014-ին լույս է տեսել նույն տեղեկագրքի հինգերորդ, ընդլայնված 800 էջանոց տարբերակը, որն ամենայն հավանականությամբ առավել ամբողջական պատկերացում է տալիս ԱՄՆ հայ համայնքի գնահատելի ներդրման մասին:
Բոլոր պարագաներում, կենսագրական տեղեկատուների այս շարքը թե՛ հայագիտության, թե՛ տարբեր տեսակի համայնքային նախաձեռնությունների համար նպաստավոր աղբյուր կարող է հանդիսանալ, ուստի ցանկալի է, որ անպայման ունենա իր շարունակությունը:
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
