«Մութ ամպեր էին երկնքում, արեւն անհետացել էր այլեւս, …ժողովուրդը հուսահատ էր ու անօգնական. նախ հավաքեցին ու ձերբակալեցին նշանավորներին՝ գրագետ մարդկանց՝ գլուխը կտրեցին մարմնից… Այդ օրը արեւ չծագեց, եկեղեցիների զանգերը չղողանջեցին…Մունզուրը ներկվեց արյունով… Իմ արյունակիցը երկնքում տեսավ ինքնաթիռներ, որ երբեք չէր տեսել ու ռումբեր… Ընտանիքներ քանդվեցին, կանայք, իրենց պատիվը պահելու համար՝ նետվեցին ժայռերից, ուրիշները փախան քարանձավներ ու ամիսներով սնվում էին միայն ցորենով՝ առանց ջրի, մայրերի կրծերից կաթ չէր հոսում: Շատ ընտանիքներ բնաջնջվեցին, նախքան երբեւէ նորից հանդիպելը: Որբ աղջիկներին որդեգրեցին ընտանիքներ, որոնց հավատալիքներն ու մշակույթը նրանց օտար էր, բայց նրանց ազնիվ արյունը շարունակում էր հոսել երակներում: Ահա՝ թե ինչու մենք երբեք չենք ժպտում, ու մեր ողբից անցյալի հոտ է գալիս… Մեր ողբն այսպես վերածվեց խռովության, մեր ողբից դառը հոտ է գալիս…»:
Գարո ՕԼԳԱՐ
1938 թվականի Դերսիմի կոտորածների վերհուշը
Դերսիմն իմ կյանք «ներխուժեց» ու մեկընդմիշտ հաստատվեց շատ անսպասելի, «լոքդաունի» նախօրեին, ՖԲ-ի էջից՝ ԳԱՐՈ ՕԼԳԱՐ անունով պոլսաբնակ մեր հայրենակցի հաղորրդումներից, որ շատ պատահական աչքովս ընկան… Նախախնամություն էր երեւի՝ կորոնավիրուսի հետեւանքով արգելափակումներից ու տանը «բանտարկվելուց» խենթանալու փոխարեն առիթ ունեի ժամերով հիանալ Երկիր մոլորակի այս հրաշալի, մինչ այդ ինձ անհայտ, այնքան մոտիկ ու այնքան հեռու անկյունով, որը ոչ շատ հեռու անցյալում մեր պատմական Հայրենիքի մի կտորն էր, այժմ Թուրքիայի Թունջելի՝ Դերսիմ մարզն է՝ վերանվանումը 1936 թվականից է: Նրա գեղագեղ լեռնային համայնապատկերներն բազմաթիվ էին Գարոյի էջում… Մակագրությունները, բացատրությունները թուրքերեն էին: Տեքստերը հասկանալու համար դիմում էի GOOGLE-ին, թեեւ թարգմանություններն երբեմն ընդհանրապես հասկանալի չէին: Փորձեցի Դերսիմի պատմության մասին տեղեկություններ փնտրել հասանելի աղբյուրներում՝ հանրագիտարաններում, Հայ ժողովրդի պատմության ակադեմիական հատորներում: Զարմանքով հաշվարկեցի, որ դրանք երկու էջ էլ չեն կազմի…
Օգնության եկան մի շարք գիտական եւ ընդհանրական հոդվածներ, որոնք, որոշակի համառություն գործադրելու արդյունքում, կարելի է գտնել համացանցում:
Դերսիմը պատմական Հայաստանի Ծոփաց աշխարհն է, որի հյուսիսում՝ Եկեղյաց գավառում էին գտնվում Անահիտի, Միհրի եւ Արամազդի տաճարները: Ինձ անասելի գորովեց այն, որ 7-9 դարերում Պավլիկյաններից շատերը հետապնդումներից փախել, պատսպարվել են Դերսիմի անառիկ լեռներում: 19-րդ դարում Դերսիմի հայ բնակչության կողքին ապրել են ալեւիները , քրդական տարբեր ցեղեր: Նրանք հայերի հետ միասին քանիցս ենթարկվել են տեղահանումների եւ կոտորածների: Թուրքական կառավարությունը իրեն հատուկ ոճով հայերի դեմ է լարել այլազգիներին, երբեմն՝ հաջողելով, երբեմն՝ անարդյունք: Դերսիմի վերջին կոտորածը տեղի ունեցավ 1938-ին: Սպանվեցին տասնյակ հազարավոր դերսիմցիներ, փրկվածների մի ստվար մասը արտագաղթեց Եվրոպա:
Գարոն՝ առանց վերապահության, Դերսիմի անցյալի կորուսյալ համբավը տարածող, նրա սուգն անող ու Դերսիմը դույզն ինչ հայացնելու հույս տածողն ու գործիչն է: Արյան կանչը նրան հանգիստ չի տալիս արդեն հինգ տասնամյակից ավելի, այնքան՝ ինչքան ապրում է նա:
Պոլսի Գարակեոզյան որբանոցի հինգ դասարանի տված կրթությունը նա լրացրել է դժվար կյանքի դասերով, մտապահելով, հաճախ նաեւ թղթին տալով այն բոլոր պատմությունները, որ լսել է տարբեր մարդկանցից, որոնք վերաբերում են Դերսիմին, իր ընտանիքին: Անմիջական ու լսելի են այդ տխուր, տառապալի պատմությունները: Դրանք ունկնդրին դնում են փակուղու մեջ, ու շնչահեղձ մտածում ես՝ ի՞նչ ուժ, մղում, կամ՝ թե՝ հավատք պետք է ունենա մարդը, որպեսզի այդքան փորձանքներից հետո ցանկանա ապրել ու շարունակի ապրել եւ հիմնականում՝ այն միջավայրում ու մարդկանց շրջապատում, որոնք, եթե մասնակցություն չեն ունեցել, ապա առնվազն լուռ ականատեսել են պետական ոճիրը… Գարոյի պատմությունները թեեւ վավերագրական են, սակայն էպիկական հնչեղություն ունեն: Միայն թե նրա «էպոսում» առայժմ չարն է շարունակում հաղթել…
Ծնվել է Դերսիմում՝ Խորեն Բոյաջյանի եւ Ասլհանի ընտանիքում: Խորենը 1915-ի օրհասին ընտանիքից միակ փրկվածն էր: Մայրը՝ Ասլհանը հորից փոքր էր 28 տարով: Ծնողներն 12-ամյա աղջկան շտապել էին ամուսնացնել, որպեսզի այլազգու բաժին չդառնա՝ «թուրքերը չփախցնեն»: Ընտանիքում 11 երեխա էր ծնվել, որոնցից միայն վեցը հասան հասուն տարիքի, ընտանիք կազմեցին: Մայրը անխոնջ ծառայեց ընտանիքին, ուրիշների համար մաքրութուն անելով, ուտեստներ պատրաստելով: Մանկատանն անցկացրած տարիներին Գարոն տարին երեք անգամ միայն կարող էր տեսնել մորը, մնացյալ ժամանակը ծնողին հանդիպելու երազանքով էր տառապում, որն այլեւս հիվանդություն էր… Նրան ՝ թրքախոս մանուկին, այնտեղ տեղավորել էին բարեկամները, որպեսզի հայերեն սովորի: Պայմանների սղությունն էր պատճառը, որ Գարոն չշարունակեց ուսումը, սակայն իմաստուն ու իմաստասեր լինելու համար միշտ չէ, որ համալսարաններ ու ակադեմիաներ են անհրաժեշտ:
Հակոբ Մնձուրու անվան կողքին Դերսիմն ինձ համար զուգորդվում է Գարոյի հետ, որ ամայի դաշտում, որտեղից ասես՝ ծիլ տված հույս է, դեպի ո ւմ ձգվում են հայկական արմատներ իրենց մեջ փնտրող ալեւիները, քրդերը:
Գարոն զարմանում է Հայկական պետության ազգային կույր քաղաքականությունից, այն է՝ որպեսզի ժամանկակից Թուրքիայի հայի հետնորդ բնակիչը հայ ճանաչվի, պարտավոր է Աստվածաշնչի վեց ամսվա ստացիորնար կամ՝ հեռակա կուրսեր անցնի ու միայն այս ճանապարհով եկեղեցու համաձայնությունը ստանա, վերջինս իր հերթին կբարեխոսի Հայաստանի համապատասխան մարմիններին այս խնդիրը դրական լուծելու համար…
Հեյ, ձայն եմ տալիս՝ 22-րդ դար, հայալեզու չինովնիկներ, դուք գիտակի՞ց եք…
Բոլորովին վերջերս Գարո Օլգարը բեյրութաբնակ դերսիմցիների ժառանգների հրավերով եղավ Բեյրութում, պատմեց իր՝ Դերսիմ կատարած ամենամյա այցելությունների մասին: « Այցելություններիս, մի ոտքս իմն է, մյուսն՝ հանգուցյալ նախնիներինս, մի աչքս իմն է, մյուսը՝նրանցը, ու նրանք քայլում են ինձ հետ հայացք ձգում Դերսիմին»,- ասում է Գարոն:
Հանդիպումներն այդ ջերմ էին եւ արդյունավետ: Նրանք պիտի շարունակվեն, նաեւ Դերսիմի հողի վրա: Հայրենադարձությունն ու արմատներին՝ վերադարձը սկսվում է նաեւ այսպես:
Հասմիկ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
