«Գոյ» թատրոնը (գեղարվեստական ղեկավար՝ Արթուր Սահակյան) Հայաստանում առաջինը ներկայացրեց բրիտանացի գրող Ջորջ Օրուելի «Անասնաֆերման»` Սարգիս Արզումանյանի բեմադրությամբ: Առաջնախաղը տեղի ունեցավ 2017 թ.՝ դեռ մինչեւ «թավշյա» իշխանափոխությունը, սակայն այս տարվա հունիսի 4-ի ներկայացումն առանձնահատուկ էր նրանով, որ իր ստեղծման 35-ամյակը տոնող, ու, ցավոք, փակման վտանգի առջեւ կանգնած թատրոնի մի քանի այլ ներկայացումների շարքում «Անասնաֆերմայի» մուտքն էլ ազատ էր հանդիսատեսի համար: Երբ հանդիսականները բեմից անցնելով դահլիճ` զբաղեցնում են իրենց տեղերը, ներկայացման որոշ գործող անձինք արդեն բեմում են, ֆերմեր Ջոնզը (Լեւոն Անտոնյան) կերակրում է կենդանիներին, հնչում են բնության ձայները: Ի սկզբանե տպավորություն է ստեղծվում, որ հանդիսատեսն էլ իրավազրկված շնչավորներին հավասարազոր գործող անձ է կամ ապագա իրադարձությունների զոհ:
Բեմն էլ Գարիկ Մանուկյանի մտահղացմամբ ձեւավորված է որպես գոմի՝ դեպի հանդեսատեսը բացված ներքնամաս, որի հետ դահլիճը մեկ ընդհանուր «Մենըր ֆերմա» է կազմում:
Ներկայացման սկզբում գործող անձինք էլ են դեպի բեմը անցնում հանդիսասրահի միջով: Հենց սկզբից Գնդապետ մականունով խոզի նամակն ընթերցելիս գործողությանը հատուկ փայլ է հաղորդում Էդգար Անդրեասյանի (Զռան) խաղը, որը թե՛ իր շարժուձեւով, թե՛ շեշտադրումներով յուրովի տեղայնացրել է այս դերը, ավելի մոտեցրել մեր իրողություններին: Զարմանալի է, թե 1917 թ. Հոկտեմբերյան հեղաշրջման եւ ստալինյան բռնաճնշումների մոտիվներով գրված այս վիպակն այսօր էլ որքան արդիական է հետխորհրդային շատ երկրների, այդ թվում՝ Հայաստանի համար: Ինչպե՞ս չվերաձեւակերպել Վահրիճ Բախչանյանի խոսքերը՝ մենք ծնվել ենք, որ Օրուելին իրականություն դարձնենք: Զուգահեռները ակամա են ծագում գլխումդ. մի պահ նույնիսկ մոռանում ես ծանոթ սյուժեն ու ցանկանում, որ ամեն ինչ բարեհաջող ավարտվի, անասունները վերջապես ազատվեն: Սակայն, թերեւս, հեղափոխությունների ընդհանուր սկզբունքն է, որ գաղափարական առաջնորդներին անխուսափելիորեն փոխարինում են հերթական բռնապետները, ըմբոստացած ժողովուրդը հայտնվում է ավելի ծանր պայմաններում, քան նախկինում էր, իսկ հեղափոխության կարգախոսներն էլ աստիճանաբար անճանաչելիորեն ձեւախեղվում են:
Անթաքույց հումորով է բեմադրված ֆերմայում անասունների քվեարկությունը իրական ընտրության բացակայության պայմաններում, երբ միախառնվում են «կողմն» ու «դեմը»:
Հայտնի է, թե ինչ պատերազմ էր ակնարկում Գոմի ճակատամարտով Օրուելը, սակայն չես կարող ձերբազատվել նմանություններից. մեծաթիվ զոհերը, որեւէ առաջխաղացման բացակայությունը նորահայտ առաջնորդի՝ Նապոլեոն խոզի սպասարկուները ներկայացնում են իբրեւ հաղթանակ: Անասունների կյանքի պայմանների աստիճանական վատթարացման համար էլ նրանք մեղադրում են վաղուց արտաքսված Ձնագնդի խոզին, որի փոխարեն քավության նոխազ են դարձնում նրա կողմնակից անասուններին:
Բեմադրությանը կենդանություն են հաղորդում զոնգ-երգերը (հեղինակներ՝ Արթուր Մանուկյան, Սերգո Սարգսյան) եւ երաժշտական ձեւավորումը (Արման Սահակյան, Սերգո Սարգսյան), որում օգտագործված գերժամանակակից ռիթմերը, ազդանշանները եւ աղմուկները հիշեցնում են, որ (Ֆոլքների բառերով) անցյալը «դեռ չի անցել»:
Ուզում եմ հատուկ նշել դերասանների անկաշկանդ, օրգանական խաղը, երբ հաճախ առանց լրացուցիչ արտաքին միջոցների իսկույն պարզ է դառնում, թե ինչ կենդանի է բեմում՝ խոզ, ոչխար, ձի, այծ, էշ, ագռավ, հավ թե շուն: Կին դերակատարները հաջողությամբ հավասարակշռում են տղամարդկանց կոպիտ խաղը՝ որոշ մեղմություն հաղորդելով ներկայացման ծանր տեսարաններին: Սարգիս Չոլոյանը (Նապոլեոն) իր զգացական, էքսպրեսիվ խաղով եւ Տրդատ Մակարյանը (Ձնագնդի) իր դատապարտված իդեալիզմով ու անմիջականությամբ, մեծ վարպետությամբ ներկայացնում են երկու հակոտնյա կերպարների` պահպանելով ներկայացման ձգողականությունը եւ տեմպը:
Բռնապետ Նապոլեոնը կամաց-կամաց ձեւափոխում է, իրեն հարմարեցնում, նենգափոխում հեղափոխության սկզբունքները. «Ոչ մի անասուն երբեւէ չպետք է սպանի մի ուրիշ անասունի» (եթե պատճառ կա՝ կարելի է), «Անասունը երբեք անկողին չի մտնի» (ինչո՞ւ ոչ), «Բոլոր անասունները հավասար են» (բայց որոշ անասուններ ավելի հավասար են), եւ այլն: Ի վերջո, Նապոլեոնը պիտի որդեգրի հակահեղափոխական գաղափարներ, մերժի հեղափոխության տարածումը ու գոռգոռա, որ «ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա մեր միակ նպատակն է եղել հարեւանների հետ բարիդրացիական հարաբերությունների ստեղծումը»: Երբ նա վերադարձնում է ֆերմայի մինչհեղափոխական անվանումը, չես կարող չմտաբերել ներկայիս «հեղափոխականների» վերադարձը խորհրդային՝ վաղուց մերժված սահմաններին եւ իրողություններին…
Դատելով այս աշխատանքից՝ երիտասարդ ռեժիսոր Սարգիս Արզումանյանը դեռ հաճելիորեն կզարմացնի հանդիսատեսին. նա վարպետությամբ է մշակում միզանսցենները եւ պատկերները, դրանք հագեցած են, խոսուն, նա կարողանում է ասկետիկ միջոցներով հասնել բարձր արտահայտչականության, բեմադրել զուգահեռ գործողություններ:
Բեմադրությունը՝ ի տարբերություն հակաուտոպիստական վիպակի, լավատեսորեն է ավարտվում, դրանում հատկանշական են ողջ մնացած Էշի (Հայկ Կլեկչյան) վերջին բառերը. «մենք կվերակառուցենք ֆերման եւ վերջապես կլինենք ազատ»:
Հուսանք, որ վերջ կդրվի մեր թատրոնների հաջորդական գլխատմանը եւ «Գոյ» թատրոնը կվերապրի, քանզի հաստատապես ասելիք ունի…
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
