«Տունը հրաբխի վրա». Խորհրդային Հայաստանի դասական համր ֆիլմը փառաբանվում է մեքենաների դարում

Բրիտանական «Գարդիան» պարբերականի կինոքննադատ Փիթեր Բրեդշոուն թերթի մայիսի 1-ի համարում հոդված է ստորագրել Համո Բեկնազարյանի «Տունը հրաբխի վրա» ֆիլմի մասին: Ներկայացնում ենք թարգմանաբար:

Համո Բեկնազարյանի սեւ-սպիտակ ֆիլմը, որը պատմում է նավթահանքում մատնության մասին, առանձնանում է իր սրտաճմլիկ գեղեցկությամբ եւ օպերային լարվածությամբ:

Հայ կինոռեժիսոր Համո Բեկնազարյանի` 1928 թվականի այս ուշագրավ համր ֆիլմում մեքենաներն ինքնին ունեն աստղային որակ՝ իրենց ամենամոնումենտալ եւ հակահերոսական տեսակով: Սա անչափ վառ, դինամիկ, գրավիչ աշխատանք է, որի էներգիան վերստին բոցավառվել է վերականգնված տարբերակում, որն ի թիվս ամեն բանի՝ ունի բացառիկ արխիվային արժեք:

Բեկնազարյանը բուռն կերպով համադրում է հսկայական արդյունաբերական ճարտարապետության տարօրինակ կառույցը եւ դրա ստվերում ապրող ու աշխատող մարդկանց դեմքերը: Պատումը ներկայացվում է որպես այդ տարիների Խորհրդային Հայաստանի մի վետերան բանվորի վերհուշ,  որին նրա որդին կամ ինչ-որ մեկը, որն, ըստ մեր ենթադրության, նրա որդին է (որդեգիրը – թրգմ.), խնդրում է ստորագրել կոմունիստական կուսակցությանն անդամակցելու դիմումը: Մտահոգված՝ տարեց տղամարդը նրան ասում է, որ սա պարզապես թղթի կտոր չէ, այլ դժվարությամբ ձեռք բերված համերաշխության եւ ինքնազոհաբերության փորձառություն: Այնուհետեւ վետերանը նրան (եւ մեզ) պատմում է «հետադիմական» 1907 թվականի բանվորական ելույթների մասին:

Նավթային հանքավայրում բանվորները պարբերաբար աշխատանքային անվտանգության ցածր չափանիշների զոհն են դառնում` ուժասպառ լինելով բարաքներից աշխատավայր տանող ճանապարհին: Նրանց հայ գործատերը, որի նիհար, խորշոմած դեմքը երեւում է ոճավորված խոշոր պլանում, համաձայնում է բնակարաններ կառուցել նավթահանքին ավելի մոտ, բայց դրանք վտանգավոր ստորգետնյա գազերի տեղակայման վայրում են (այստեղից էլ վերնագիրը), եւ նրա սառն ամբարտավանությունն ու դաժանությունը հանգեցնում են սոսկալի աղետի, քանի որ նրա աշխատակիցների բնակարանները բառացիորեն կուլ են գնում դժոխային կրակին: Արհմիության համար բարդ գործոնն այն էր, որ հայ աշխատավորները չպետք է կասկածի տակ դնեին հայ գործատիրոջ հայացքները. հենց այս տեսակ բուրժուական ազգայնականությունն է դատապարտվում ֆիլմում:

Վերջապես, արհմիության աշխատակցին խաբելով` ստիպում են հարձակվել սեփականատիրոջ վրա, բանտ են նետում եւ բաժանում կնոջից ու երեխայից. սա մի վերջին շրջադարձ է, որը մեզ բերում է դեպի մեր օրերը: Այս ֆիլմի արժանիքներից մեկը բացառիկ նոր սաունդթրեքն է՝ Ջուլիետ Մերչանթի հեղինակությամբ, որը շեշտում է ֆիլմին հատուկ օպերային լարվածությունը եւ սրտաճմլիկ գեղեցկությունը:

Անգլերենից թարգմանեց ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ