«Շլացնող լույս»` գերմաներեն նոր գիրք

Հայոց ցեղասպանության մասին

«Ժխտում, ներում, ըմբռնում եւ ցավ` շլացնող բազմերանգություն ցեղասպանական արձակում» խորագրի ներքո Բեռլինի Ազատ Համալսարանի գիտաշխատող դոկտ. պրոֆ. Թեսսա Հոֆմանը, որ հասարակագիտական եւ մասնավորապես հայագիտական ուսումնասիրությունների ճանաչված մասնագետ է, «Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթր» շաբաթաթերթում գրախոսել է փետրվարին Բրեմենում լույս տեսած գրող Մարկ Սինանի «Շլացնող Լույս» (Gleissen-des Licht) վեպը: Ներկայացնում ենք հոդվածի ամփոփ տարբերակը:

Ցեղասպանության մասին գրելը գրականության ամենամեծ մարտահրավերներից մեկն է, հատկապես եթե այն ներառում է ընտանեկան փորձառության դրվագներ: Շատ հաճախ հանցագործությունը փակել է զոհերի բերանները հանուն գոյատեւման, հատկապես երբ Ցեղասպանությունը գործած պետությունը կամ հասարակությունը ժխտում է կատարվածը եւ նույնիսկ երբեմն մեղադրում զոհին այդ հանցագործությունը կատարելու մեջ, ինչպես այսօր տեղի է ունենում Օսմանյան կայսրության գործած մոտ երեք միլիոն բնիկ քրիստոնյաների` հայերի, հույների եւ ասորիների ցեղասպանության պարագայում:
Սակայն, հարատեւ այս լռությունն ու թուրքական պետության եւ թուրք հասարակության մեծամասնության կողմից ժխտումը զարկ է տվել գրական ուշագրավ մի երեւույթի` հետցեղասպանական հուշագրությունների շարքի լույս ընծայմանը` հայերեն, հունարեն, անգլերեն եւ ֆրանսերեն լեզուների կողքին նաեւ թուրքերեն լեզվով` ընթերցողներին հնարավորություն տալով ծանոթանալու Օսմանյան ժամանակաշրջանի պատմության ամենամութ ծալքերի հետ:

1980-ականներից սկսած Մ. Նահանգների հայկական եւ հունական խոշոր համայնքներում արձակ հուշագրությունների մի ամբողջ շարք առաջ եկավ, որը բազմազան լինելով նաեւ խիստ տպավորիչ է: Ամերիկահայ բանաստեղծ եւ գրականագետ Փիթեր Բալաքյանի «Ճակատագրի սեւ շունը» հուշագրության (1997) կամ Միշելին Մարկոմ Ահարոնյանի «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ» վեպի (2000) գերմաներեն թարգմանությունները ցույց են տալիս հետցեղասպանական այդ հունցքի տարողությունները` փաստագրականից մինչեւ հեքիաթանման վիպագրություն:
Միջազգային ճանաչման արժանացած հույն գրողներ Ջեֆրի Յուջենիդիսն (ծնված` 1960-ին, ներկայիս Բեռլինում բնակվող) ու Արիս Ֆիորետոսը (ծնված` 1960, ներկայիս Ստոկհոլմում բնակվող) նույնպես ամրագրել են իրենց նախնիների բնաջնջումը եւ տեղահանումը համապատասխանաբար «Միդլսեքս» (Middlesex, 2002) եւ «Վերջին հույնը» (The Last Greek, 2009) վեպերում:

Առաջին աշխարհամարտի օրերին երիտթուրքերի իրագործած ցեղասպանությունից չորս սերունդ անց այս թեման արծարծվեց նաեւ գերմաներեն լեզվով հրատարակված արձակ ստեղծագործությունների մեջ: Գրող եւ դերասանուհի Կատերինա Փոլադյանն ու լրագրողուհի Լաուրա Սվիրտնիան (ծնված 1987-ին) դուստրերն են Ցեղասպանությունից մազապուրծ հայ նախնիների: Նրանց համապատասխանաբար «Այստեղ առյուծներ կան» (Here Are Lions, 2019) եւ «Փողոցում մենք տարբեր անուն ունենք» (We Have a Different Name on the Street, 2022) վեպերը տարբեր ոճերի խառնուրդ են: Մի կողմից անռչվում են ընտանեկան կամ սերունդների պատմավեպի ոճի հետ, որը հնացած էր համարվում համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո, բայց 1990-ականներից սկսած դարձյալ զարթոնք է ապրում, եւ մյուս կողմից՝ դիտարկվում են որպես ճամփորդական ուղեցույցներ:

Այս տարվա փետրվարին լույս տեսած Մարկ Սինանի «Շլացնող լույս» խորագրով առաջին վեպում ոճերի խառնիճաղանջ միասնությունը առավել հստակ է երեւում: Կենտրոնական դեմքը վեպում Կաանն է, որդին Մյունխենում հասակ առած եւ գերմանացի դարձած բնիկ թուրք մոր` Նուրի եւ գերմանացի հոր, որոնք մեծ դեր չեն խաղում սյուժեում: Կաանը թոռն է «Սեւ ծովի լեգենդար մագնատ» Հուսեյին Ումուդի եւ հայազգի Անիի, որին մայրը, ամուսնու եւ որդու հետ 1915-ին Բաթումի փախչելու ճանապարհին, լքում է Օրդու նահավանգստում: Հուսեյինը ձեռներեց «դեդեն» է (պապը, մեծ հայրը), որ 1915-ին որպես բանակի զինվորներին ծխախոտ եւ թեյ մատակարարող, լավ հարաբերություններ կարողանում է զարգացնել քեմալիստների հետ եւ ի վերջո տիրանում Անիի մոտ հարգված ամուսնու` Արթունի (գուցե Հարությո՞ւն, Հ.Ծ.) կալվածներին: Նա նաեւ ամուսնանում է Օրդու նավահանգստում լքված, Արթունի ժառանգորդուհու` Անիի հետ, որին մահմեդական մի ընտանիք էր որդեգրել: Նման երեւույթները բավական տարածված էին այդ ժամանակաշրջանում: Սինանը, սակայն, Ումուտի եւ Վահիդե (միայնակը) դարձած Անիի միասնությունը վերագրում է փոխադարձ սիրո առկայությանը, չնայած բռնաբարության հետեւանքով է, որ Վահիդեն հղիանում է եւ ծնունդ տալիս Նուրին (լույս)` Կաանի մորը: Բազմերանգ զարգացումները առաջ են գնում, Կաանը երաժշտագետ է դառնում, ուսանում է Մ. Նահանգներում, բայց որպես անհատ ագրեսիվ, ամբարտավան հատկություններ է ձեռք բերում եւ երբեմն հուսահատական մտքերով տարվում: Նրա «հոգեկան հիվանդ» լինելը առաջինը զգում է իր գերմանացի դասընկերուհին` Զիզին, որն ուղեկցում է Կաանին ներկա գտնվելու իր Վահիդե տատիկի թաղմանը Տրապիզոնում 1999 թվին: Տասը տարի առաջ Վահիդե/Անին Կաանին պատմած է եղել իր տառապանքների եւ անհետ կորած մայրիկի մասին:

Բայց մահմեդական շրջապատում մեծացած լինելով՝ նա, ինչպես բնակչության մեծամասնությունը Թուրքիայում, նախապաշարումներով էր սնված ընդդեմ քրիստոնյաների, եւ Կաանից պահանջում է վրեժխնդիր լինել: Վեպում հստակ չէ, թե ինչի համար: Կաանը համախոհ չէ, եւ հավատում է, որ երաժշտությունը պետք է միավորի մարդկանց, եւ ոչ թե թշնամացնի: Իր երգում նա ասում է. «Մենք եղբայրներ ենք, քո պապը իմ պապն է նաեւ: Իմ ներելը քո փրկությունն է, իսկ քո փրկությունը նաեւ իմ փրկությունն է»: 2007-ին սպանված հայ լրագրող Հրանդ Դինքի համոզմունքներն են այստեղ արտահայտված:

Իրականում հայ-թուրքական հարաբերությունները երբեք էլ եղբայրասպանության պատերազմ չեն եղել: Դրանք եղել են հնազանդեցման, նվաճումի եւ բնիկ քրիստոնյաների դեմ սոցիալական խտրականության դրսեւորումներ: Վեպի հակաթեզը հիմնված է փոխհատուցման եւ ներելու վրա, այդ առումով շինծու է եւ կեղծ, քանի որ աբսուրդ է չորս (կամ ավելի) սերունդ հետո խոսել փոխհատուցման մասին, եւ անհնարին է ներել, երբ Թուրքիան շարունակում է ժխտել եւ սպառնալ:

Սինանը ինքն էլ գիտակցում է դրության բարդությունը եւ Վահիդեի բերանով Կաանին դրդում է ներումից ու փոխհատուցումից բացի մի երրորդ ուղի գտնել, որը դաժանությունից հեռու լինի (էջ 186): …Բայց «պարանոյան շատ ավելի հզոր է», որ հաղթահարի վախը, նախապաշարմունքը եւ անվստահությունը: Սինանը նաեւ հուշում է, որ հայերը կարող են ներկայիս էլ զոհը դառնալ թուրքական ծայրահեղական կազմակերպությունների:

Սինանի վեպը ժամանակագրական որեւէ հստակ հաջորդականություն չունի, բայց ձգվում է մոտ հարյուր տարի` ժամանակի ու տեղանքի հաճախակի փոփոխություններով: Բավական արագ են փոխվում ոչ միայն պատմողական ոճերն ու ձեւերը (նկարագրություն, երկխոսություն, մենախոսություն, հեղինակային շեղումներ, եւայլն), այլեւ պատկերացումները, տեսակետներն ու գնահատականները, ինչն էլ բովանդակությանը հաղորդում է շշմեցնող երկիմաստություն:

Պատմությունը ահավոր ոճրագործությամբ է սկսվում, երբ 15-ամյա Հուսեյինին զինվորները վարձում են, որպեսզի 14 երեխաների թիավարի դեպի ծովի խորքերը եւ մեկը մյուսի ետեւից ջուրը գցի նրանց (էջ 26): Հուսեյինը այդպիսով դառնում է միաժամանակ ե՛ւ կարեկցանքից զուրկ մի վկա, ե՛ւ հետագայում Ցեղասպանությունից օգտվող մի անձնավորություն, երբ ամուսնանում է հայ ժառանգորդուհու հետ: Ինչպե՞ս է մարդ կարողանում ապրել նման ծանր բեռի տակ:
Մարկ Սինանը իր նախնիների ապրած տրավմայի հանգուցալուծումը տեսնում է երաժշտության մեջ, որտեղ բազմերանգությունն ու բազմաշերտվածությունը հնարավոր են: Նրա վեպը այդ բազմերանգությունը գրական նոր ձեւ ու ոճ դարձնելու հաջողված փորձ է, չնայած որոշ առումով թուլացնում է գեղարվեստական երկի կառուցվածքն ու բովանդակությունը:

Պատրաստեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ