Երեքշաբթի, նոյեմբերի 29-ին, Բոստոնում հողին հանձնվեց Ժիրայր Դանիելյանի՝ հայկական մատենագիտության, հայ լրագրության ու մամուլի, հայ դպրության ու դպրոցի, ընդհանրապես հայագիտության ամենահմուտ, բացառիկ մասնագետներից մեկի մարմինը: Նրա մահը գուժել էինք նախորդ համարում, այսօր ներկայացնում ենք ընդամենը մի քանի հոդված՝ նրա հիշատակին: Նրա կատարած գործին ու գործունեությանը նվիրված եւ աշխարհի տարբեր կողմերից ստացվող հոդվածների շարքի շարունակումը, մեր սուղ էջերի պարտադրանքով, վերապահում ենք հաջորդ համարներին, ներառյալ գլխավոր խմբագրի գրությունը:
Ժիրայր Դանիելյանի բացակայությունը դեռ երկար ենք զգալու:
«ԱԶԳ»
Ժիրայր Դանիելյանի հեռացումի լուրն ինձ հասավ երեք օր առաջ, նոյեմբերի 23-ին: Թեեւ գիտեի, որ իր վիճակը ծանր է, այնուամենայնիվ շատ դժվար էր համակերպվել իր հեռացումի հետ: Երկու օր այդ ծանր լուրի ապրումն էի կրում: Երեկ ես գյուղ եկա, երկու օր իմ առանձնության մեջ Ժիրայրի հետ եղա, հիշեցի ու վերապրեցի տարիների մեր բարեկամությունը, մեր հանդիպումները, մեր զրույցները, մեր ընկերական ու բարեկամական կապի բոլոր մանրամասները: Եվ այսպես երեք-չորս օր ես Ժիրայրի հետ եղա եւ հետո միայն անդրադարձա, որ այլեւս առանց Ժիրայրի ենք:
Եվ վերջապես` այսօր կարողացա գրիչ առնել գրելու իր մասին այս մի քանի տողը:
…Ընկնում են մեկ-մեկ, ընկնում են իրար հետեւից: Այս մեր չարաղետ կյանքի ժամանակը հերթով տապալում է մեր հոգեւոր ապահովության անտառի պահապան հսկա ծառերը: Մեր ժամանակն ու մեր ճակատագիրը չեն խնայում ոչ ոքի. նրանք ընկնում են անտերունչ եւ լուռումունջ, անշշուկ ու աննկատ եւ հանձնվում են հողին:
…Իր մահկանացուն կնքեց Ժիրայր Դանիելյանը, կարգը նրան էլ հասավ: Կյանքից հեռացավ հմայիչ ու սիրելի մարդը, մեր թանկ ընկերն ու նվիրական բարեկամը, մեր գրականության եւ մշակույթի անխոնջ մշակն ու մեծ երախտավորը: Նա սփյուռքահայ կյանքի նշանավոր ու բացառիկ դեմքերից մեկն էր: Դեպի անդարձություն հեռացավ ընտիր բանասերը, անմրցելի մատենագետը, հմուտ մանկավարժը, փորձառու խմբագիրը, գրական-մշակութային նվիրյալ գործիչը, ազգային-հասարակական կյանքի երեւելի դեմքը… Այս բոլոր դրվատական ու գերադրական մակդիրներին նա միանգամայն արժանի է ավելիով. դրանք նա վաստակել է իր ազնիվ ու ազնվական նկարագրով, մեղվաջան աշխատանքով եւ արգասավոր գործունեությամբ:
Ժիրայրը հեռացավ դեպի անդարձություն: Նրա արածը երբեւիցե ոչ ոք չի անելու եւ չի կարողանալու անել: Նրա կերպարը այլեւս չի լինելու: Աշխարհում ամեն մարդ անկրկնելի է, Ժիրայրի նման անհատականությունը` առավել եւս: Իրենից մնացին իր ընտիր ուսումնասիրություններն ու գրքերը: Նա կապրի ամենից առաջ իր ընկեր-բարեկամների հիշողության մեջ, կհայտնվի նրանց իր բարձր հասակով, միշտ բարի ու առինքնող ժպիտով, մտերիմ-անմիջական խոսքով եւ իր ձայնով, որը միշտ սիրո ու ջերմության երանգ ուներ:
Ես հիմա հարուստ, շատ հարուստ եմ Ժիրայրի հետ տասնյակ տարիների ընկերության եւ բարեկամության ջերմ հուշերով: Դրանք այսօր խռնվում են իմ հիշողության մեջ եւ այնքան շատ են, այնքան սրտառուչ, որ հրում-հրմշտկում են մեկը մյուսին եւ ելք են փնտրում, որպեսզի ետ դարձնեն ժամանակը, եւ Ժիրայրը վերադառնա կյանք գեթ հուշերի ճամփով: Այդ հուշերը մշտապես ջերմացնելու են ինձ:
Ժիրայրը գրի ու գրքի մշակ էր, իր գործին տրված աշխատավոր, Վրթանես Փափազյանի խոսքով ասած` հողի աշխատավոր: Աստծո ամեն օրը առավոտյան ժամը 6-ին նա Անթիլիասի իր աշխատասենյակում էր: Եթե յոթին էր հասնում, համարում էր, որ ուշացել է` այսօր ուշ մնացի: Ժամը իննի կամ թե իննուկեսի մոտերքը ես դուրս էի գալիս իմ սենյակից, որ գնամ իր աշխատասենյակը: Թորոսին միշտ հարցնում էի`
– Թորոս, պարոն Ժիրայրը եկե՞լ է:
– Շատո՜ոոնց,- երկարացնում էր Թորոսը եւ երկարացնում էր այնքան ու այնպես, որ ըստ Թորոսի խոսքի երկարացումի կարելի էր ճշգրիտ իմանալ, թե Ժիրայրը ժամը քանիսին է եկել` ժամը վեցի՞ն, վեցանցկեսի՞ն, թե՞ յոթին:
Իր դուռը բացում էի, թե չէ`
– Ա՜յ մարդ, ո՞ւր ես, ո՞ւր մնացիր, հիմա պիտի քեզ հեռաձայնեի: Եկուր, սուրճի ժամը անցավ…
Ժիրայրը ինձ հետ խոսելիս սիրում էր իր խոսքին արեւելահայ խոսքի երանգներ տալ, արեւելահայ խոսքի շեշտեր խառնել… Եվ սկիզբ էր առնում մի զրույց, որ ժամեր էր տեւում եւ թվում է, վերջ չուներ, զրույց մեր գրականության ու մշակույթի, մեր կյանքի ու հոգսերի եւ ամեն ինչի մասին: Որքա՜ն բան գիտեր Ժիրայրը: Սփյուռքահայ կյանքի վերջին հիսուն-վաթսուն տարիների վկան էր նա ու ականատեսը, այդ կյանքի կենդանի պատմությունն էր ու վավերական տարեգրությունը: Որքա՜ն շատ բան գիտեր նա: Իր պատմություններից ամեն մեկը արժանի էր գրի առնվելու եւ գրականություն դառնալու: Որքա՜ն բան տարավ նա իր հետ եւ տարավ անդարձ: Ես խնդրում ու համոզում էի, որ հուշեր գրի, իր պատմածները գրի առնի, պատճառաբանում էի, որ սփյուռքահայ գրականության մեջ հուշերը սիրտ ցավելու չափ քիչ են, տխուր ժպիտով նայում էր ինձ, ցույց էր տալիս գրասեղանին դիզված թղթերթի շեղջը ու գրքերի կույտը եւ ասում էր.
– Ես որ նստեմ հուշեր գրելու, ուրեմն այս բոլորը ո՞վ պիտի ընե:
Մեր զրույցի միջոցին մեկ էլ ասում էր` չերթա՞նք Խաչիկին խանգարենք: Եվ երկուսով ուղղվում էինք Խաչիկ Տետեյանի գրասենյակը: Տեսնել ու լսել էր պետք երկու մտերիմ ընկեր-բարեկամների երկխոսությունը` լի միշտ սիրով, ջերմությամբ, նուրբ հումորով եւ մանավանդ` ինքնահեգնանքով` «պարոն Խաչիկ….», «պարոն Ժիրայր…»:
Անցավ, ամեն ինչ անցավ: Անցավ մահկանացուն, անցավ հրաշալի մարդն ու ընտիր մտավորականը, բայց մեր սերը իր անձի ու խորին հարգանքը իր գործի հանդեպ մեր կյանքի հետ ու մեր կյանքի չափ դեռ պիտի տեւի….
ԵՐՎԱՆԴ ՏԵՐ-ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
26 նոյեմբերի
Ուրծաձոր
