«Ազգ»-ը թերեւս կազմավորման օրից ուշադրության կենտրոնում է պահել Թուրքիան եւ, ի պատասխան «թուրքական ավանդական հանդուրժողականության», թուրք գործիչների մտավարժանքներին, բազմիցս նշել է, որ դրա առանձնահատկությունը հայերի գլխավորությամբ այլ ժողովուրդների եւ էթնիկ խմբավորումների հանդեպ ակնհայտ անհանդուրժողականությունն է։ Հատկանշական է, որ դա սոսկ իշխանություններին, քաղաքական կուսակցություններին կամ հասարակական կազմակերպություններին յուրահատուկ երեւույթ չէ, որովհետեւ դրանով, որպես այլազգիների, ինչպես նաեւ այլադավանների հանդեպ ատելության դրսեւորում, տառապում են թուրքական ժողովրդական լայն զանգվածները։
Թուրքական ավանդական անհանդուրժողականությունը հերթական անգամ դրսեւորվել է Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի`Մեջլիսի հոկտեմբերի 25-ի նիստում, երբ ալավիների իրավունքները պաշտպանելու նկատառումով ամբիոն է բարձրացել Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության Դիարբեքիրի պատգամավոր, մեր հայրենակից Կարո Փայլանը։ Համապատասխան նյութը թեեւ քաղել ենք Պոլսո «Ակօս» շաբաթաթերթից, սակայն սկզբնաղբյուրը թուրքական “Bianet” եւ “GazeteDuvar” թերթերն են։
Ըստ այս թերթերի, ելույթում Փայլանն ասել է. «Ալավիներն ունեն միություններ։ Տասնյակ տարիներ պայքարում են իրենց իրավունքների համար։ Թող իշխանությունները հանդիպեն նրանց ներկայացուցիչներին, ճշտելու համար, թե ինչպե՞ս կարելի է ալավիներին դարձնել Թուրքիայի իրավահավասար քաղաքացիներ»։ Մեր հայրենակիցը խոսել է նաեւ ալավիների աղոթատեղիների մասին, որոնք մինչեւ օրս որեւէ կարգավիճակ չունեն երկրում։ Օգտվելով առիթից, նշենք, որ ալավիները թեեւ մահմեդական են համարվում, սակայն մզկիթ չունեն, նրանց աղոթատեղիները կոչվում են “cem evi”։
Համենայնդեպս, Փայլանի այս խոսքերին բուռն հակազդեցությամբ արձագանքել է երկրում իշխող Էրդողանի «Արդարություն եւ բարգավաճում» կուսակցության պատգամավոր Ուղուր Այդեմիրը։ Նա Փայլանին մեղադրել է Մեջլիսի ամբիոնից անջատողականություն քարոզելու մեջ։ Այդեմիրին է միացել վերջինի կուսակից Ջեմալ Օզթուրքը, ասելով` «Ալավիներից քեզ ի՞նչ։ Ալավիները մահմեդական են, իսկ դու` քրիստոնյա։ Ի՞նչ գործ ունես Ալավիների հետ»։ Փայլանը, նկատի առնելով Օզթուրքի խոսքերը, ասել է, որ անջատողականության քարոզչությամբ զբաղվում է հենց ինքը։
Թուրքահայ պատգամավորի այս խոսքերից հետո Մեջլիսի ամբիոնին է մոտեցել պատգամավոր Օզթուրքը եւ մասնավորապես ասել. «Առավոտյան ելույթ ունեցավ մեծարգո Կարո Փայլանը։ Նա խոսեց ալավիների աղոթատեղիների մասին եւ ալավիությունը ներկայացրեց իբրեւ առանձին կրոն։ Նրա այս արտահայտությունն ինձ զայրացրեց, եւ ես անզգուշաբար կորցնելով հավասարակշռությունս` ասացի. «Ալավիությունը առանձին կրոն չէ, այլ մահմեդականության մեջ ինչ-որ աղանդ։ Ալավիներից քեզ ի՞նչ, դու քրիստոնյա ես։ Քրիստոնյաները մարգարե ունեն։ մահմեդականները՛ նմանապես եւ սուրբ գիրք, ինչպես երկնային բոլոր կրոնները, իսկ ալավիները ոչ առանձին մարգարե ունեն, ոչ էլ սուրբ գիրք։ Մեծարգո Փայլանն ինձ համար շատ համակրելի անձնավորություն է, եթե ես վիրավորել եմ իրեն, ապա նրանից եւ քրիստոնյա մեր բոլոր քաղաքացիներից ներողություն եմ խնդրում»։
Վերջում Փայլանը մեկնաբանելով Օզթուրքի խոսքերը մատնանշել է, որ ալավիության բնութագրումը պետք է թողնել ալավիներին եւ մենք պարտավոր ենք հարգանքով վերաբերել դրան, ցավոք` առայսօր Թուրքիայում ալավիությունը համարում են ոչ թե դավանանք, այլ պարզապես մշակույթ, այդ իսկ պատճառով տասնամյակներ շարունակ ոչ մի կերպ չի լուծվում նրանց խնդիրը։
«Ակօս»-ը, եւ սկզբնաղբյուրներն, այլ մանրամասներ չեն հայտնում։ Կարեւորը, սակայն, Մեջլիսի տանիքի տակ տեղի ունեցած այս բանավեճը չէ, այլ ալավիների հալածանքը, որ շարունակվում է Թուրքիայում հանրապետական կարգերի հռչակման օրից, այսինքն 1923 թ. հոկտեմբերի 29-ից ի վեր։ Պարզապես բանավեճին տեղիք է տվել ալավիների հարցի ընդգրկումը Մեջլիսի օրակարգում, ըստ ամենայնի պայմանավորված հաջորդ տարվա հունիս կամ հուլիս ամսվա մեջ Թուրքիայում նախատեսվող նախագահական եւ խորհրդարանական ընտրություններում ալավիներից քվեներ ստանալու նախագահ Էրդողանի հաշվարկներով։ Ի դեպ, այդ ընտրություններում Էրդողանի գլխավոր մրցակից ընդդիմադիր Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցության նախագահ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն նույնպես ալավի է, ընդ որում` ծագումով Դերսիմից, մի քանի տարի առաջ հենց այնտեղ էլ մահացել էր նրա հայրը։
Թերեւս ալավի լինելու հանգամանքը Քըլըչդարօղլուին նախագահի թեկնածու առաջադրելու հարցում երկմտելու տեղիք էր տվել Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցության մյուս ղեկավարներին։
Հակոբ ՉԱՔՐՅԱՆ
թուրքագետ
