44-օրյա պատերազմում զոհված զինծառայողները մինչեւ հիմա չէին ճանաչվել պատերազմից տուժածներ, այսինքն՝ քրեական գործով նրանց դատավարական որեւէ կարգավիճակ չէր տրվել: Բողոքի ցույցի արդյունքում դատախազությունը նրանց վերջապես պատերազմից տուժածի իրավահաջորդի կարգավիճակ տվեց:
Իրենց որդիների սպանվելու հանգամանքներով հետաքրքրված ծնողները հաճախ են հանցակազմ հայտնաբերել, սեփական հետաքննությունն անցկացնելով՝ համոզվել, որ կան փաստացի մեղավորներ: Կծիկը քանդելով՝ հասել են նույն կետին. կատարվել են մեծամասշտաբ դավաճանություններ, տրվել են սխալ հրամաններ: Ռուսական մատրյոշկաների սկզբունքով՝ սխալներն ու դավադրությունները «մեկը մյուսի միջից են դուրս եկել», կամ ինչպես Թումանյանը կասեր՝ մեկի պոչը մեկելի տակն է: Եվ բոլորը դուրս են գալիս մեկ կետից՝ երկրի գերագույն գլխավոր հրամանատարից:
1,5 տարվա ընթացքում զոհվածների հարազատներից ոմանք հանցագործության մասին տեղեկություններ են հաղորդել, ներկայացրել դատական մարմիններին, բայց գործը քննելու համար հարց է առաջացել՝ ձեզ ինչպե՞ս ներկայացնել, ի՞նչ կարգավիճակ ունեք, ո՞ւմ շահերն եք պաշտպանում: Տրամաբանական հարցեր են, որոնց պատասխանը խիստ անհրաժեշտ է քրեական գործեր հարուցելու համար: Չկա տուժող, չկա կարգավիճակը, հետեւաբար, չկա տուժողի իրավահաջորդը:
Ապրիլի 26-ին զոհված զինծառայողների հարազատներն առաջին անգամ բողոքի միասնական ակցիաներ սկսեցին: Ունեն ծրագիր, ունեն օրակարգ: Ընդդիմության՝ 1,5 տարի շարունակվող ցույցերը միշտ մարման են գնացել, որովհետւ չեն ունեցել հստակ օրակարգ, նպատակ: Միայն «Նիկոլ դավաճան», «Նիկոլ կապիտուլյանտ» վանկարկումներով Նիկոլից չես ազատվի. դրանում համոզված էր նաեւ ինքը՝ ընդդիմությունը:
Զոհված զինծառայողների հարազատները կետ առ կետ մշակել են իրենց օրակարգը, գործողությունների ծրագիրը: Հիմքում դատաիրավական կշիռն է: Նրանք դուրս են եկել զգացական դաշտից, իրենց որդիների սպանության վրեժին մոտենում են առարկայական, նպատակային, շոշափելի տեսանկյունից՝ կան մեղավորներ, կա հանցակազմ, ուրեմն պետք է լինի պատիժ:
Զոհված զինծառայողների հարազատների թիրախը ՀՀ Գլխավոր դատախազությունն է: Նոյեմբերի 9-ից հետո ծնողներից շատերը դիմել են դատական մարմիններին, իրենց անձնական հետաքննությունների հիման վրա հայց ներկայացրել, ցուցմունքներ տվել այս կամ այն սպայի դեմ: Հաճախ նույն հանցակազմով տարբեր գործեր են միավորվել. Ծնողներն այդկերպ փորձել են դատական մարմիններին ապացուցել, որ իրենց զավակների դեմ տեղի ունեցածը կանխամտածված դավաճանություն կամ մեկ-երկու պատասխանատու անձանց սխալ հրամանի հետեւանք է. ի դեպ, հրամանների հեղինակները ողջ են ու շարունակում են աշխատել բանակում: Ծնողները փորձել են ապացուցել, որ նույն պատմությունը՝ գործող նույն անձանցով, չէր կարող պատահականություն լինել, չեն կարող, չէ՞, նույն հանցանքի մասին, նույն պատմությունը պատմել Հայաստանի 4 տարբեր մարզերում, Երեւանում ու Ստեփանակերտում ու դա համարվի պատահականություն կամ կեղծիք: Զինվորների հարազատները չէին կարող նախապես պայմանավորվել, որ նույն բանն են պատմելու, նույն ցուցմունքն են տալու: Ուրեմն կատարվել է պատերազմական մեծ հանցագործություն:
Բայց քանի որ նմանատիպ քրեական գործերը մնացել են կեսճամփին, մեկը մյուսի վրա են գցել, ծնողներին աննպատակ քարշ տվել այս դռնից այն դուռը, որոշվել է դիմել հենց Գլխավոր դատախազությանը, այլեւս ոչ մի Քննչական կոմիտե, ոչ մի Հատուկ քննչական ծառայություն կամ Ռազմական ոստիկանություն:
Ապրիլի 26-ից զոհված զինծառայողների հարազատները Դատախազության դիմաց են. վճռել են՝ գիշեր-ցերեկ մնալու են այդտեղ:
Նիկոլ Փաշինյանին որպես մեղադրյալ քրեական գործով ներգրավելու մասին պահանջը նրանք ներկայացրել են ՀՀ Գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանին: Դատախազը գործն այլ մարմինների ուղարկելու կարիք չունի, կարող է հաշված վայրկյանների ընթացքում որոշումը կայացնել, բայց ապրիլի 26-ին ոչ մի հայտարարություն չարեց: Հաջորդ օրը՝ ապրիլի 27-ին, Դատախազության մոտ բողոքի ակցիան շարունակվեց: Դատախազությունից հայտնեցին, որ 5 օրվա ընթացքում զոհված զինծառայողներին կպատասխանեն՝ Նիկոլ Փաշինյանին քրեական գործով որպես մեղադրյալ ներգրավելո՞ւ են, թե ոչ: Եթե ներգրավվի, դրան պետք է հետեւի խափանման միջոցը, որը ոչ այլ ինչ է, քան կալանքը:
«Խնդիրն առաջացավ այն պահից, երբ Հանրապետության վարչապետն Ազգային ժողովում ասաց՝ կարող էինք պատերազմը կանգնեցնել, բայց կունենայինք նույն արդյունքը, իհարկե, առանց զոհերի: Ծնողների շրջանում հարցադրում առաջացավ, որ միայն այս ձեւակերպումը բավական է, որպեսզի մեղադրանքի նկարագրություն ներկայացվի: Ես հիմա հակառակն ասեմ՝ եթե առանց պաշտպանություն կազմակերպելու, մեր հայրենիքից տարածքներ զիջվեին, նույն տրամաբանությամբ մեղադրանքի որոշում չէ՞ր քննվի: Պետք է հաշվի առնել, թե օպերատիվ ինչ իրավիճակ է եղել, ինչ զենքեր են օգտագործվել»,- իր աշխատավայրից իջնելով ու ծնողների պահանջը լսելով՝ ասաց դատախազ Արթուր Դավթյանը:
Նա առաջարկեց, որ մի քանի ծնողներ բարձրանան իր աշխատասենյակ, զրուցեն, հասկանան իրավիճակը: Ծնողները չհամաձայնեցին. «Մենք 5-10-ը չենք մենք հազարներով ենք, բոլորս մեկ ենք, նույն ցավն ունենք: Պատասխանեք բոլորիս՝ Նիկոլ Փաշինյանին քրեական գործով որպես մեղադրյալ ներգրավելու որոշում կայացնո՞ւմ եք, թե ոչ»:
Փաստաբան Արա Զոհրաբյանը հայտարարեց, որ դեռեւս 2020 թվականի դեկտեմբերի 22-ին ավելի քան 430 փաստաբան հանցագործության մասին հաղորդում է ներկայացրել Գլխավոր դատախազին՝ քրեական օրենսգրի 399 հոդվածի (պետական դավաճանության մասին ) հատկանիշներով քրեական գործ հարուցելու վերաբերյալ: Դատախազությունը հաղորդումն ուղարկել է Հատուկ քննչական ծառայություն, գործը 10 ամիս ձգձգվել է, մի կառույցից մյուսին փոխանցվել, հետո հարուցվել է քրեական գործ, որից ոչինչ հայտնի չէ:
Փաստական հանգամանքներ կան, որոնք բավարար են Նիկոլ Փաշինյանին քրգործով որպես մեղադրյալ ներգրավելու համար: Դրանք կետ առ կետ ամրագրված են:
Նշենք դրանցից մի քանիսը՝ Նիկոլ Փաշինյանի հրահանգների հետեւանքով ձեռք է բերվել այնպիսի զինտեխնիկա, որը գործնականում կիրառելի չի եղել: Պատերազմի ժամանակ նա, սահմանափակելոով ռազմական գործողությունների վերաբերյալ հրապարակային խոսքը, հասարակությանը մոլորեցրել է, մարդիկ զոհերի եւ ռազմագերիների իրական թվի մասին տեղեկություններ չեն ստացել:
Փաշինյանը զորահավաքը թերի է կազմակերպել, պատերազմի օրերին նրա հրահանգով դադարեցվել է լրահամալրում, նա հրապարակային աղբյուրներով տեղեկություն է տրամադրել Հայաստանի պահուստների եւ պաշարների, պահեստազորի, զորացրվածների թվի, ծրագրվող ռազմական գործողությունների մասին:
2020 թվականի հոկտեմբերի 19-20-ը, ունենալով շատ ավելի քիչ կորուստներով պատերազմը կանգնեցնելու հնարավորություն, Նիկոլ Փաշինյանը չի դադարեցրել այն: Նա հանձնել է Շուշին, որպեսզի, իր խոսքերով՝ դադարեցնի պատերազմը: Նա ընդունել է, որ ինքն է զորքերը Հայաստանի սուվերեն տարածքից՝ Սյունիքից, հետ քաշելու հրաման տվել, ինչի հետեւանքով Դավիթ Բեկ, Գեղանուշ, Ճակատեն, Ներքին հանդ, Ծավ, Որոտան, Շուռնուխ գյուղերի եւ Կապան քաղաքի սահմանների պաշտպանությունը եւ անվտանգությունը չեն իրականացվել: Փառուխ, Իշխանասար, Սեւ լիճ կոչվող տարածքները զիջել է Ադրբեջանին, այն դեպքում, երբ նոյեմբերի 9-ին ստորագրված փաստաթղթում Քաշաթաղի, Զանգելանի, Շուռնուխի, Փառուխի, Սեւ լճի հանձնման մասին խոսք չկա, ընդհակառակը՝ նշվում է, որ կողմերը մնում են իրենց զբաղեցրած դիրքերում:
Մինչեւ հիմա նա չի լուծել ռազմագերիների հարցը:
Որպես երկրի ղեկավար՝ թշնամուն դիմակայելու ուղիներ ցույց տալու, մարդկանց անվտանգությունն ապահովելու, կանխատեսվող պատերազմին պատրաստվելու գործողությունների փոխարեն՝ Փաշինյանը դիտավորությամբ հասարակության զգոնությունը թուլացնող հայտարարություններ է անում:
Դե իսկ նրա հայտնի հայտարությունները՝ «Արցախը Հայաստան է եւ վերջ, բանակցությունները սկսում եմ զրոյական կետից, ինչ ուզում եմ, այն էլ բանակցում եմ» հրահրեցին մեծածավալ պատերազմ:
Պատերազմի ժամանակ կեղծ հայտարություններ անելով՝ նա օգտագործել է Սփյուռքի մեր հայրենակիցների ազնիվ մղումները, որոնք բազմաթիվ նվիրատվություններ են արել, բայց դրանք տեղ չեն հասել:
Փաշինյանն ինքն է խոստովանել, որ մինչև հիմա ինքն իրեն չի կարողանում համոզել՝ Կովսականն ու Սանասարը պատմական հայրենի՞ք են, թե ոչ: Դրանով նա կասկածի տակ է դնում ՀՀ անկախության հռչակագրով ամրագրված դրույթները, նաեւ արցախյան ազատամարտն ու մեր տասնյակ հազարավոր զինվորների անձնազոհությունը:
Խաղաության մասին իր մանիպուլյատիվ պատմություններով Փաշինյանը ցանկանում է հանրության շրջանում համոզմունք ձեւավորել, թե անհրաժեշտ է իջեցնել Արցախի կարգավիճակի՝ մեր սահմանած նշաձողը: Ինչը նշանակում է հրաժարվել Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման, Արցախի անկախույթունը ճանաչելու իրավունքներից:
Զոհված զինծառայողների հարազատները այս հանցանքներին կարող են ավելացնել իրենց զավակների անձնական պատմությունները, զոհվելու հանգամանքները եւ որպես պատերազմից տուժածի իրավահաջորդի կարգավիճակ ունեցողներ՝ կարող են առանձին քրեական գործեր ներկայացնել: Այդպիսի 5000 պատմություն կա, ավելացրած կորսված Արցախը, տունուտեղ, ամեն ինչ թշնամուն թողած տասնյակ հազարավոր արցախցի փախստական ընտանիքներ:
ՆԱԻՐ ՅԱՆ
