1915 թվականին Օսմանյան կայսրության կողմից հայերի ցեղասպանության իրականացման ժամանակ ռուսաց թագավոր Նիկոլայ Երկրորդի անձնական հրամանով բացվեց ռուս-թուրքական սահմանը, և արդյունքում 375 հազար հայ փրկվեց սպանդից:
Թուրքերի սարսափելի հանցագործության վերաբերյալ Գ. Տեր-Մարգարյանը գրել է. «… Սահմանին, բաց երկնքի տակ տեղարդվել էին մեծ քանակությամբ սեղաններ, որոնց շուրջ նստած ռուս պաշտոնյաները առանց որևիցէ ձևականությունների ընդունում էին հայ փախստականներին, տեղում հանձնելով մեկական ցարական ռուբլի ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի համար և հատուկ փաստաթուղթ, որը նրանց իրավունք էր տալիս մեկ տարվա ընթացքում առանց արգելքների բնակություն հաստատել Ռուսական կայսրություն տարածքի ցանկացած կետում, անվճար օգտվելով տրանսպորտի բոլոր տեսակներից:
Նույն տեղում կազմակերպվել էին դաշտային խոհանոցներ, որտեղ կերակրում էին և հագուստ բաժանւմ կարիքավորներին։ Ռուս բժիշկներն ու բուժքույրերը դեղեր են բաժանում և անհետաձգելի օգնություն էին ցուցաբերում հիվանդներին, վիրավորներին, հղի կանանց:
Ընդհանուր առմամբ այն ժամանակ սահմանը հատել էին ավելի քան 350 հազար մազապուրծ եղած Թուրքիայի հայեր, ապաստան և փրկություն գտնելով Ռուսաստանում»:
1990-ին պրոֆեսոր Պավել Նիկոլաևիչ Պագանուցցին այդ հարցի շուրջ գրել էր. «75 տարի է անցել այն օրից, երբ ցարը փրկեց Թուրքիայի հայ բնակչության 23%-ը: … Ո՛չ ոք, ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա, չի հիշում, թե նա ինչ էր արել հայ ժողովրդի համար: Բայց միայն այս փրկության համար Նա կարող էր կարգվել սրբերի դասին»:
Հիշարժան տարեթվի կապակցությամբ 2015 թվականի հոկտեմբերի վերջերին Մոսկվայի հայկական թանգարանի տարածքում տեղի ունեցավ կայսր Նիկոլայ II- ի հուշարձանի բացման արարողությունը:
Թարգմ․՝ Զ․Մ․
27.04.21
