(Փաստեր, վերլուծություն և պատմական դասեր)
20-րդ դարի սկզբի հայ եկեղեցական կյանքը նշանավորվեց ոչ միայն ազգային-քաղաքական ցնցումներով, այլև ներեկեղեցական լուրջ բախումներով, որոնք երբեմն ստանում էին գաղափարական բնույթ։ Այդ ժամանակաշրջանի ամենահետաքրքիր և հակասական կերպարներից մեկը Բենիկ վարդապետն է՝ մի հոգևորական, որին շուրջ մեկ դար շարունակ դիտարկում են, մեկնաբանում, դատարկում կամ՝ հակառակը, վերաիմաստավորում։
Այսօր, պատմական փաստերի վրա հիմնվելով, կարող ենք հանգիստ և անաչառ դիտարկել նրա դերը, ինչպես նաև այն շարժումը, որի հետ նրան հաճախ կապում են՝ «Ազատ եկեղեցի» հասկացությունը։
Ա. Ո՞վ էր Բենիկ վարդապետը
Տեր-Դանիելյան Բենիկ վարդապետը (1864–1952) ծնվել է Արագածոտնի շրջանում։ Նրա գործունեությունը սկզբում եղել է բացառապես հոգևորական և ուսուցիչ․ նա աշխատել է թեմական դպրոցներում, զբաղվել գրականությամբ, խմբագրությամբ, քարոզչությամբ։ Նրա մտքերի առանցքը եղել է եկեղեցու բարեկարգումը, հոգևոր վերահսկողության և ներքին արդարության բարձրացումը։
Բենիկը եղել է մտավորական, որն իր ժամանակի եկեղեցու նկատմամբ ունեցել է պահանջատիրական, երբեմն կտրուկ մոտեցում։ Սա նրան մի կողմից դարձրել է համակիրների առաջատար, մյուս կողմից՝ հակառակորդների թիրախ։
Բ. «Թալանի վանք»՝ քննադատության սիմվոլը
1920-ականներին նա հրատարակում է «Թալանի վանք» գրքույկը, որտեղ կոշտ քննադատում է եկեղեցական որոշ կառավարման մեթոդներ, ֆինանսական անթափանցիկությունը, բարոյական անկման դրվագները։
Այս գրությունը իր ժամանակին արտասովոր համարձակ քայլ էր․ այն բացահայտում էր խնդիրներ, որոնց մասին հանրային խոսքը գրեթե արգելված էր։ Միաժամանակ՝ գրքույկը, լինելով սուբյեկտիվ և երբեմն չափազանցված դատողություններով, չէր կարող չառաջացնել հակադարձ արձագանք։
Այս աշխատությունը հետագայում հաճախ դարձավ պատճառ, որ նրան կապեն «Ազատ եկեղեցի» շարժման հետ՝ անգամ եթե իրականում այդ շարժման գաղափարական հիմքը ձևավորվել էր այլ, հիմնականում խորհրդային գաղափարախոսական ազդեցություններով։
Գ. 1924 թ․ կարգալույծությունը. փաստ, որը չի վիճարկվում
Ի վերջո, 1924 թ. հրապարակվեց հայրապետական կոնդակ, որով Բենիկ վարդապետը զրկվեց իր հոգևոր կոչումից՝ “անհնազանդության”, “հակաեկեղեցական հրապարակումների” և “կարգուկանոնի խախտման” մեղադրանքներով։
Այս փաստը հաստատված է մի քանի աղբյուրներով և պատմաքաղաքական ճշգրտության տեսակետից այսօր չի վիճարկվում։
Սակայն կարևոր է նկատել մեկ դետալ՝
կոնդակի բովանդակությունը ավելի շուտ վարչական արձագանք էր, քան աստվածաբանական դատավճիռ։
Այն տեղի ունեցավ մի շրջանի մեջ, երբ եկեղեցին անցնում էր ամենածանր պետական ճնշումների միջով, իսկ ներսում ձևավորվում էին հակադրություններ, որոնք շատ դժվար էր հաղթահարել խաղաղ ճանապարհներով։
Դ. Բենիկը և Ազատ եկեղեցու երևույթը
Այսօր պատմաբանների մեծ մասը համաձայն է, որ Բենիկ վարդապետը
ոչ թե «Ազատ եկեղեցու» ծրագրային առաջնորդն էր, այլ ավելի շուտ անկախ մտածող հոգևորական, որի կտրուկ քննադատությունները հետագայում օգտագործվեցին տարբեր հարթակներում, այդ թվում՝ խորհրդային իշխանության կողմից։
Խորհրդային Հայաստանում «Ազատ եկեղեցի» կոչված միավորումը ձևավորվեց իբր «ժողովրդական եկեղեցի» ստեղծելու նպատակով, որն իրականում ուներ շատ ավելի պարզ և քաղաքական նպատակ — վերահսկելի և պետական հնազանդ եկեղեցու մոդել։
Այդ շարժման հետ Բենիկի կապը մնացել է ավելի շատ գաղափարական զուգահեռների մակարդակում, բայց ոչ՝ կառույցային կամ կազմակերպչական մասնակցության։
Ե. Ինչու է այս պատմությունը կարևոր այսօր
Բենիկ վարդապետի կերպարը ցույց է տալիս երեք հիմնարար դաս.
ա․ Երբ եկեղեցում բացակայում է ներսում խնդիրները լուծելու հանգիստ և կանոնական մեխանիզմ, անհատները սկսում են արտահայտվել գրչով, հրապարակային ելույթներով և երբեմն ծայրահեղ մոտեցումներով։
բ․ Երբ եկեղեցին թույլ է տալիս, որ ճնշումները որոշեն իր ներքին կյանքը, ստեղծվում են լարվածություններ, որոնք տարիներ շարունակ չեն բուժվում։
գ․ Երբ հանդուրժողականությունը կամ փոխադարձ հարգանքը փոխարինվում են պատժիչ գործիքներով, վերջնական արդյունքը լինում է բաժանում, խարխլում, ոչ թե բժշկում։
Այս իմաստով՝ Բենիկ վարդապետի կյանքը չի կարելի ընկալել միայն որպես «սխալ» կամ «ճիշտ» դրվագ։ Դա մի ամբողջ շրջանի հայելին է, որտեղ երևում են և՛ բարեվարքության պահանջը, և՛ անարդարության զգացումը, և՛ բռնի պատասխանները։
Եզրակացություն
Բենիկ վարդապետի կերպարը այսօր կարող է մեզ ծառայել ոչ թե որպես հակադրության օրինակ, այլ որպես կանխազգուշացնող խորհրդանշան, որով հիշեցնում է՝ եկեղեցու խնդիրները չեն կարող լուծվել վարչական կամ ճնշիչ մեխանիզմներով։
Դրանք կարող են լուծվել միայն
Ա. երկխոսությամբ,
Բ. ներքին բարեվարքությամբ,
Գ. և կանոնական կարգի խիստ պահպանմամբ։
Այսօր, երբ մեր եկեղեցին նորից կանգնած է բարեփոխման անհրաժեշտության առաջ, Բենիկ վարդապետի պատմությունը կոչ է՝
ոչ թե կրկնելու անցյալի սխալները, այլ հասկանալու դրանց խորքային պատճառները և վերագտնելու իրական հոգևոր առողջությունը։
Աղոթքով՝ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյան
