Հայաստանի դուստրերը. կանայք առաջնորդում են պայքարը հանուն հավասարության

Կանանց միջազգային օրը, ինչպես աշխարհի շատ երկրներում, այնպես էլ Հայաստանում, նշվում է մարտի 8-ին: Եթե վերադառնանք տոնի ակունքներին, ապա այն հանուն կանանց իրավունքների եւ խտրականության դեմ պայքարի արդյունքն է, որը ավելի քան մեկ դար կարեւոր է աշխարհի տարբեր անկյուններում ապրող միլիոնավոր կանանց համար: Հայ կանայք եւս իրենց մեծ ներդրումն են ունեցել այս պայքարում, համարձակվել են հակադրվել պայմանականություններին, մարտահրավեր նետել կարծրատիպերին եւ պաշտպանել իրենց իրավունքները:  Գրողներից եւ ակտիվիստներից՝ մինչեւ քաղաքական գործիչներ եւ մանկավարժներ, նրանց հետագծերը անջնջելի հետք են թողել հայ հասարակության վրա՝ մարտահրավեր նետելով հնացած նորմերին եւ ճանապարհ հարթելով ապագա սերունդների համար:

Զաբել Եսայանը,  գրող եւ ֆեմինիստ, հայ գրականության մեջ եւ հանուն կանանց առաջադիմության պայքարում իր ուրույն  տեղն ունի: Իր բեկումնային վեպերի, էսսեների եւ ակտիվության միջոցով Եսայանը համարձակորեն մարտահրավեր նետեց հնացած բարքերին,  պաշտպանեց կանանց իրավունքներն ուշ Օսմանյան կայսրությունում եւ վաղ Թուրքիայի Հանրապետությունում: Նրա գրական ստեղծագործությունները, ներառյալ «Սիլիհդարի պարտեզները» եւ «Սպասասրահը», ուսումնասիրում էին ինքնության, գենդերային եւ սոցիալական արդարության թեմաները` ոգեշնչելով ընթերցողների սերունդներին՝ դիմակայել ճնշումներին եւ ձգտել փոփոխությունների:  «Սիլիհդարի պարտեզները» ստեղծագործության մեջ կնոջ դերի մասին նա այսպես է արտահայտվում. «Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը»:

Դիանա Աբգարը հայ դիվանագետ էր եւ պատմության մեջ առաջին կին դեսպանը: Նա ծառայել է որպես Հայաստանի դեսպան Ճապոնիայում, 20-րդ դարի սկզբին՝ առանցքային դեր խաղալով Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում եւ դրանից հետո Հայաստանին օգնություն ապահովելու դիվանագիտական ջանքերում: Աբգարի հաջող կարիերան կոտրեց դիվանագիտության գենդերային խոչընդոտները եւ ճանապարհ հարթեց կանանց ապագա սերունդների համար: Նրա տոկունությունը եւ դիվանագիտական ժառանգությունը ծառայում են որպես համաշխարհային պատմության մեջ խաղաղության ու հավասարության գործում կանանց ուժի վկայությունը:

Թուրքիայում առաջին բժիշկը ազգությամբ հայ Զարուհի Քավալջյանն էր, որն ավարտելով Ադաբազարի Ամերիկյան իգական քոլեջը  նույն թվականին մեկնել է ԱՄՆ, քանի որ Օսմանյան պետությունում կանանց արգելված էր բժշկություն ուսումնասիրել։ Իլինոյսի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետն ավարտած Քավալջյանը, վերադառնալով  Ադաբազար, հոր հետ աշխատել է որպես բժիշկ: «Դոկտոր Քավալը», ինչպես անվանում էին նրան Սկյուտարի Ամերիկյան իգական քոլեջում, այն կանանցից մեկն է, որ չի ընկրկել արգելքների առաջ եւ պատմության մեջ թողել է իր անունը, որպես կամքի եւ խիզախության հոմանիշ:

Արմատներով հայուհի, ֆրանսիացի Անիտա Կոնտին՝ հետաքրքրասիրության եւ ճկունության փարոսը պարուրեց աշխարհը հետախուզման անհագ ծարավով: Այն ժամանակ, երբ կանանց ձայնը հաճախ խլանում էր, նա անվախորեն գծեց իր ընթացքը՝ որպես առաջին կին օվկիանոսագետն աշխարհում: Իր արշավների եւ հետազոտությունների միջոցով Կոնտին զգալիորեն նպաստեց ծովային էկոհամակարգերի  ըմբռնմանը: Նրա տեսախցիկը ֆիքսեց օվկիանոսի եւ նրա բնակիչների գեղեցկությունը՝ թողնելով երկարատեւ ազդեցություն օվկիանոսագիտության պատմության մեջ, ոգեշնչելով գիտնականների եւ հետազոտողների ապագա սերունդներին եւ հատկապես՝ կանանց:
Հայաստանի պատմությունը լի է  խիզախ կանանց մասին պատումներով, ովքեր համարձակվել են մարտահրավեր նետել ստատուս քվոյին եւ պայքարել հանուն գենդերային հավասարության: Գրական լուսավորիչներից  եւ մարդասիրական հերոսուհիներից՝ մինչեւ առաջատար իրավաբաններ եւ դիվանագետներ՝ այս կանայք թողել են տոկունության, վճռականության եւ հույսի մնայուն ժառանգություն: Մինչ Հայաստանը շարունակում է իր ճանապարհը, կարեւոր է հարգել եւ ուժեղացնել այս նշանավոր կանանց ձայնը, ովքեր ճանապարհ հարթեցին դեպի ավելի արդար եւ հավասար հասարակություն:

ԱՆԻ ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ

ՀՊՄՀ Ռադիոհեռուստատեսության 3-րդ կուրսի ուսանողուհի