Azgonline.am-ը շարունակում է տպագրել պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սուրեն Սարգսյանի հոդվածաշարը նվիրված ՌԱԿ հիմնադրման 100-ամյակին, –
հոդվածաշարի նախորդ մասերը, –
Արտակ Դարբինյան
Հայտնի ճշմարտություն է, որ ցանկացած, այդ թվում նաև հայ ազգային-ազատագրական պայքարի առաջին փուլը գաղափարախոսության ծնունդն էր: Կասկածից դուրս է նաև, որ Արևմտյան Հայաստանում չափահաս տղամարդկանցից շատերը կարող էին զենքով կռվել, բայց քչերն էին գրաճանաչ, իսկ առավել քիչ էին գաղափարի ու գրչի նվիրյալները: Արմենական-Ռամկավարների կոհորտայում այդ քչերից էր Արտակ Դարբինյանը: Հայ ազատագրական պայքարի անխոնջ մունետիկ- գործիչն ու տեսաբանն այդ դաշտում առանձնանում շատ կարևոր մի առավելությամբ. Նա Արմենական-Սահմանադրական-Ռամկավար շղթայի այն խիստ փոքրաթիվ գործիչներից է, որը հուշեր է թողել հայ ազգային-ազատագրական պայքարի արշալույսին կատարված իրադարձությունների մասին:
Հուշագրության և պատմագիտական ուսումնասիրության սինթեզ ու հատկապես Արմենական կուսակցության պատմության համար անփոխարինելի այդ երկը միակն է (Արմենակ Եկարյանի և Միհրան Տամատյանի հուշերը տեսական, գաղափարախոսական և ծրագրային վերլուծությունների առումով համեմատելի չեն) այդ դաշտում: Հատկապես եթե նկատի առնենք այն հանրահայտ իրողությունը, որ ՀՅԴ և Հնչակյան կուսակցության շատ անդամներ որքան արժեքավոր հուշեր ու ուսումնասիրություններ են թողել, իսկ արմենական-ռամկավարները՝ որքան քիչ, ապա Ա. Դարբինյանի ուսումնասիրություն-հուշագրության նշանակությունը առավել քան կարևոր է դառնում:
Ծնվելէ 1878թ. մարտի 1-ին Վանի Արարք թաղամասում: Ամբողջ էությամբ վանեցի, հարազատ քաղաքի ծնունդ ու ավանդույթների ջերմեռանդ պաշտպանը «աչքը բացեր է դպրոցական-հեղափոխական մթնոլորտում»: Մթնոլորտ, որն ամբողջությամբ տոգորված էր Խրիմյան, Փորթուգալյան եւ Ավետիսյան Մկրտիչների ու արմենականության ազատատենչ ոգով: Նախնական կրթությունն ստացել է Վանի Սրբոց Թարգմանչաց վանքի վարժարանում, որի իննամյա շըրջանն ավարտել է 1893-ին: Ուսման տարիներին աչքի է ընկել բարձր առաջադիմությամբ եւ ընթերցասիրությամբ: Ուշիմ, աշխույժ, չարաճճի» եւ ժամանակի հեղափոխական մթնոլորտով խանդավառված պատանին, հայրենիքի ազատության գաղափարով մտահոգ, ոգեշնչողն ու կազմակերպիչը եղավ 1893-ի մարտին կազմված 15-18-ամյա երիտասարդներից բաղկացած հեղափոխական աշխատանքին նվիրված խմբի: Խումբ, որը շուտով ընդունվեց արմենականների շարքերը:
«Նորգեխցի Սախո» հեղափոխական մականունով օծված Ա. Դարբինյանը 1893-ին թաղի, իսկ քիչ հետո Միքայելյան մասնավոր վարժարանում նշանակվեց օգնական ուսուցիչ: Սակայն շուտով` 1894-ի փետրվարին թուրք ոստիկանների ձեռքն ընկավ «Ներսեսին» (Գրիգոր Պեոզիկյան) եւ «Արսենին» (Գրիգոր Օտյան) ուղղված «հեղափոխական» մի նամակ: Ձերբակալությունից խուսափած ու «ֆիրար» (փախստական) դարձած Ա. Դարբինյանին դատարանը «ի բացակայություն 10 տարվա բանտարկության» դատապարտեց: Հետապնդումներից խուսափելու եւ ուսումը շարունակելու նպատակով նա 1894-ին ընդունվում է Էջմիածնի Գեւորգյան ճեմարան:
Ժողովրդի ցավով տառապող երիտասարդի առօրյան ճեմարանում ուսանելու տարիներին հանգիստ չէր: Բանը հասավ նրան, որ 1897-ի դեկտեմբերին խուզարկվեց Ա. Դարբինյանի ճեմարանական սենյակը, իսկ 1898 թ. ձերբակալվեց եւ բանտարկվեց Երեւանի բերդում, որտեղ նրան «ընկերակցում էին» հետագայում նշանավոր գեղանկարիչ Փ. Թերլեմեզյանն ու մեծ բանաստեղծ Ավ. Իսահակյանը: Շուտով Դարբինյանը երաշխավորությամբ ազատվում է բանտից, բայց մնում ոստիկանության հսկողության ներքո: 1899-ին ավարտելով ճեմարանը, Ա. Դարբինյանը դիմում է կաթողիկոս Խրիմյանին կուսակրոն օծվելու խնդրանքով: Վեհափառը մերժում է նրան պատճառաբանելով, որ անհրաժեշտ է ծառայել Հայրենիքի ազատության գործին: Կարճ ժամանակ ուսուցիչ աշխատելով Րաֆֆու ծննդավայր Փայաջուկ գյուղում, Դարբինյանը որոշում է ուսումը շարունակել Գերմանիայում: Որտեղ էլ մեկնելու կես ճանապարհին` Օդեսայում, նամակ է ստանում էջմիածնից: Նամակում հայտնվում էր, որ ներման է արժանցել սուլթանի կոողմից եւ որ Վանի Արարուց թաղի թաղական խորհուրդը ուսուցիչ ուղարկելու խնդրանքով դիմել է կաթողիկոսին: Ի դեպ, թաղական խորհրդի «խնդրանքը» թելադրված էր Արմենական կենտրոնի կողմից: Վերադառնում է Էջմիածին, այցելում վեհափառ Հայրիկին ու լսելով նրա բարեմաղթանքները՝ գտար կյանքիդ ուղիղ ճամբան, պիտի երթաս հայրենիքիդ ծառայելու, մեկնում է Վան: Յոթամյա բացակայությունից հետո վերադառնալով Վան Ա. Դարբինյանը անցնում է ուսուցչական պարտականությունների իրականացմանը:
