2024-ը կապուտիկայանական է։ Հունվարի 20-ին լրացավ բանաստեղծուհու 105 ամյակը։
Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը վերահրատարակել է Սիլվա Կապուտիկյանի «Էջեր փակ գզրոցներից» ժողովածուն, որն առաջին անգամ լույս է ընծայվել 1997 թվականին։
Գիրքն ընդգրկում է բանաստեղծուհու հրապարակախոսությունը, Արցախին վերաբերող պատմությունները, հիշողությունները, նաև արցախյան ազատագրական շարժմանը նախորդած ու հաջորդած իրողությունները։
«Էջեր փակ գզրոցներից» ժողովածուի երկրորդ հրատարակությունը 300 օրինակ է։ Մայր Աթոռը մեծ մասը նվիրել է Սիլվա Կապուտիկյանի տուն-թանգարանին։
Ահա մի քանի էջ՝ գրքից. ինչպես Սիրլվա Կապուտիկյանը 1959 թվականին փրկեց Դադիվանքը։
Պատմում է բանաստեղծուհին
1959 թ. սեպտեմբեր
«Մոտ մեկ ամիս շրջեցի ես Ղարաբաղում, եղա Մարտակերտի, Մարտունու, Հադրութի շրջաններում, այցելեցի հուշարձանները, տեսա Գանձասարը, հայ ճարտարապետության այդ հազվագյուտ գլուխգործոցը՝ հսկա, զանգվածեղ, քանդակազարդ, չորս կողմը ձոր ու անդունդ, և այդ ձոր ու անդունդի միջից բարձունքն ի վեր ծառս եղած, գմբեթները տեգերի պես երկինք խրած, շրջակա լեռնաշխարհը անխոնջ պահակողի կեցվածքով: Եվ այնուամենայնիվ, գերված, զանգերը լռած-լալկված, ցավը ներս արած, ինչպես իր ժողովուրդը՝ ղարաբաղյան հայությունը, որ հայոց երկարուձիգ պատմության մեջ հայտնի է իր քաջությամբ, իր հողն ու ինքնությունը ամենից երկար պահողի համբավով ու միայն խորհրդային ժամանակներում կրկնակի լծի տակ կռացած, վախվորած, մի համարձակ խոսք ասելիս չորս կողմը նայող…
Իսկ հապա գոմերի վերածված, երկրաբանական հետազոտությունների պատրվակով այս ու այն մասը պայթեցված, հազիվ ոտքի վրա մնացած վանքերն ու եկեղեցինե՞րը, կողերը ջարդած խաչքարե՞րը, կռնատ կամուրջնե՞րը…
Չեմ կարողանում մոռանալ Խութավանքը*, հարյուրամյակներ ապրած և օր ծերության ստորացված, մի անկյուն նետված այդ ալեհերին: Ծնկներն ի վար թաղված գոմաղբի մեջ, զանգակ լեզուն պոկված-կտրված՝ նա համր ու անօգնական նայում էր մեզ՝ իրեն այցի եկած ազգականներին, և իր փոխարեն խոսում էին պատերն ի վար քանդակված արձանագրությունները, օգնություն աղերսում մեզանից…
Անկարող անարձագանք թողնելու այդ աղերսը՝ ես նամակ գրեցի Ադրբեջանի գիտությունների ակադեմիայի նախագահին.
Հարգելի ընկեր Մամեդալիև
Գրում է Ձեզ հայ բանաստեղծուհի, ստալինյան մրցանակի լաուրեատ, ՍՍՀՄ գրողների միության վարչության և Հայաստանի գրողների միության նախագահության անդամ Սիլվա Կապուտիկյանը:
Այս աշնանը ես եղա Լեռնային Ղարաբաղում, ծանոթացա մարզի տեսարժան վայրերին և ճանապարհին այցելեցի հին հայկական հուշարձան Խութավանքը, որը հիմա գտնվում է Ադրբեջանական ՍՍՀ-ի տարածքում՝ Ստեփանակերտից Իստի-սու տանող ճանապարհի վրա: Պատկերը, որ բացվեց իմ դեմ, ինձ խորապես հուզեց: Ես ուզեցի այդ մասին իսկույն գրել «Լիտերատուրնայա գազետային», բայց հետո այդ մտքից ետ կանգնեցի և որոշեցի նախ դիմել Ձեզ՝ հուսալով, որ Դուք թույլ չեք տա, որ գործը ստանա միութենական հնչեղություն:
…Այն, ինչ տեսա Խութավանքում, գերազանցեց իմ բոլոր պատկերացումներին: Բոլոր խուցերը, որ որոշակի պատմական արժեք են ներկայացնում, զբաղեցրել է կոլտնտեսությունը. այնտեղ կա՛մ մարդիկ են ապրում (վատ է, որ կոլտնտեսականները ապրում են խուցերում), կա՛մ վեր են ածվել ծխախոտի չորանոցների: Բայց ամենից վրդովեցուցիչը այն է, որ վանքը,- ավելի քան հազարամյա ճարտարապետական հուշարձան, մարդկային ձեռքի ակնառու ստեղծագործություն, որը պետք է արժանանար գիտնականների և տուրիստների ուշադրությանը,- ահա այդ հուշարձանը ծառայում է որպես գոմ… Հատակին մետրանոց հաստությամբ խտացած թրիք է… Ամբողջ խոնավությունը ներծծվում է կառուցվածքի հիմքերի մեջ, տարածվում առանց այն էլ քայքայված պատերն ի վեր՝ սպառնալով վերջնականապես փլեցնել: Մի խոսքով, հարկավոր է տեսնել սեփական աչքերով, որպեսզի հնարավոր լինի պատկերացնել այս տխուր (ես ջանում եմ խուսափել խիստ ածականներից ) տեսարանը: Տեսարան, որը պատիվ չի բերում ո՛չ Ձեզ, ո՛չ Ադրբեջանի գիտնականներին, գիտության և արվեստի արժեքը հասկացող մարդկանց, ո՛չ էլ այն հայերին, որոնք մեր սովետական ժամանակներում տեսնում են ամենը և լռում:
Ես վստահ եմ, որ այս նամակը Ձեզ անտարբեր չի թողնի, և մենք, հավանաբար, շուտով լուր կստանանք Ձեր շտապ ձեռք առած միջոցների մասին, որոնք վերջ կտան պատմական արժեքների հանդեպ ցուցաբերած անխոհեմ արհամարհանքին:
Ես հույս ունեմ, որ Խութավանքը կառնվի պետական պաշտպանության տակ՝ որպես ճարտարապետական արժեքավորագույն հնություններից մեկը:
Հարգանքներով՝
Սիլվա Կապուտիկյան,
1959 թ. հոկտեմբեր
Երևան»
* Դադիվանքը կոչվում էր նաև Խութավանք, քանի որ կառուցված է խութի՝ բլրի վրա:
Բավական ուշացումով Մամեդալիևից ստացվում է ցինիկ, հայկական ժառանգությունը սեփականողի լկտիությամբ գրված մի պատասխան: Սակայն դատելով նամակի վերջին տողերից՝ հասկանում ենք, որ վանքը, ի վերջո, ազատվում է աղտեղությունից:
Ահա այդ նամակի վերջին հատվածը.
«…Ինձ թվում է և ես կարծում եմ՝ կհամաձայնեք ինձ հետ, որ հազիվ թե կարելի է գտնել որևէ ոչ կանխատրամադրված մարդու, որը լրջորեն կարող է ենթադրել, որ այս կամ այն ժողովուրդը ընդունակ է դիտավորյալ չպահպանել իր հայրենիքի հողի վրա գտնվող պատմական հուշարձանները – իր և իր հայրենիքի պատմության պերճախոս վկաները:
Վերջում ուզում եմ հայտնել Ձեզ իմ երախտագիտությունը նրա համար, որ Դուք պարտք համարեցիք ժամանակին տեղեկացնել մեզ այն իսկապես աննորմալ պայմանների մասին, որոնց մեջ պահվում է միջնադարի արժեքավոր պատմական հուշարձանը – Խոտավանքը:
Հարգանքներով՝ Յու. Գ. Մամեդալիև
7 դեկտեմբերի 1959 թ.»
Սիլվա Կապուտիկյան, «Էջեր փակ գզրոցներից», Երևան, 1997, էջ 225-228
