Լիտվայի կենտրոնական պետական արխիվը հեռացրել է Հայոց ցեղասպանության հիշատակմանը նվիրված հրապարակումը՝ լիտվական արտգործնախարարության և Վիլնյուսում Թուրքիայի դեսպանատան ոչ պաշտոնական ազդակներից հետո։ Արխիվը պնդում է, որ ինքը քաղաքականացված չէ, իսկ իր կայքէջում Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հրապարակումը եղել է պատմական փաստերի ներկայացում։
Մայիսի 6-ին այս մասին հետաքննական հոդված է տպագրել լիտվական www.lrt.lt առցանց թերթի մեկնաբան Գաբրիելա Ժիմնտայտեն, որին կատարվածի մասին հայտնել է արխիվի աշխատակիցներից մեկը։
Միևնույն ժամանակ, կենտրոնական արխիվի ծառայության ղեկավար Ինգա Զակշաուսկիենեն հաստատել է, որ այս հարցով ապրիլի 28-ին կազմակերպվել է հրատապ հանդիպում Թուրքիայի դեսպանատան ներկայացուցիչների հետ, որի ընթացքում իրենց ակնարկել են, թե իբր արխիվը փորձում է քաղաքականացնել հայ ժողովրդի ցեղասպանության հարցը։ Թուրքական կողմը նաեւ մտահոգություն է հայտնել, թե ինչու են պետական արխիվները իրենց թույլ տալիս հրապարակել և հանրայնացնել, հնարավոր քաղաքական հարցեր։ Մինչդեռ, Ինգա Զակշաուսկիենեն թղթակցին հայտնել է, որ իր ղեկավարած ծառայությունը և արխիվը ապաքաղաքական են։
«Ես չեմ տեսնում, որ արխիվը իր հրապարակմամբ որևէ հարցի քաղաքականացման մեջ ներգրավված լինի»,- ասել է նա։
«Իմ ներկայիս դիրքորոշումն այն է, որ սա բացարձակապես քաղաքական հարց չէ․ դա գիտական ուսումնասիրություններով հաստատված պատմական փաստերի արձանագրում է», – ընդգծել է Լիտվայի գլխավոր արխիվագետը։
Նա թղթակցին հայտնել է նաեւ, որ բացարձակապես ոչ մի պաշտոնական գրություն կամ զանգ չի ստացել։ «Դա պարզապես այց էր, որը ես կբնութագրեի որպես փափուկ ուժի միջոց՝ իրենց դիրքորոշումը քաղաքավարի կերպով բացատրելու համար», – նշել է Ի. Զակշաուսկիենեն։
Իսկ Լիտվայի ԱԳՆ միջամտության մասին կենտրոնական արխիվի փաստաթղթերի տարածման բաժնի ղեկավար Դժյուգինտա Աբրոմայտիենեն նշել է, որ այս հարցով ԱԳՆ ներկայացուցիչներից ոչ պաշտոնական զանգ է ստացել։
«Արտաքին գործերի նախարարությունը մտահոգություն է հայտնել, որ արխիվի կողմից կայքէջում հրապարակված գրառումը կվնասի Լիտվայի և Թուրքիայի միջև երկարաժամկետ հարաբերություններին»,- ասվում էր Elta-ին ուղղված պատասխանում։
Սակայն ԱԳՆ-ն հերքել է, որ պետական կառույցներին այս հարցով որևէ առաջարկ կամ հանձնարարական է տրվել։
Թուրքիայի դեսպանատունն էլ իր հերթին հանդես է եկել հայտարարությամբ, նշելով, որ Լիտվայի Սեյմի 2005 թվականի բանաձևը կողմնակալ է և արտացոլում է միայն այն ընդունած պատգամավորների կարծիքը։ Թուրքիայի դեսպանատունը ընդգծել է, որ «ցեղասպանություն» տերմինը իրավական սահմանում ունի և կարող է հաստատվել միայն իրավասու դատարանների կողմից՝ համաձայն ՄԱԿ-ի 1948 թվականի կոնվենցիայի եւ որ 1915 թվականի իրադարձությունները շարունակում են մնալ քննարկման առարկա, և այս հարցը «անվիճելի փաստ» չէ։ Դեսպանատունը նաև նշել է, որ Թուրքիան չի ժխտում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում հայերի կրած տառապանքները և հիշատակում է զոհերին, սակայն դեմ է հարցի քաղաքականացմանը։ Նրանք առաջարկում են ստեղծել համատեղ պատմական հանձնաժողով՝ անկախ փորձագետների մասնակցությամբ։ Դեսպանատունը նաև կոչ է անում, որ բոլոր արխիվները բաց լինեն գիտական ուսումնասիրությունների համար։
Հոդվածագիրը նաեւ հիշեցնում է, որ Լիտվայի Սեյմը 2005 թվականին ընդունել է բանաձև, որով դատապարտել է Օսմանյան կայսրությունում իրականացված հայերի ցեղասպանությունը, իսկ Եվրոպական խորհրդարանը նմանատիպ ճանաչում է արել 2015 թվականին։ Թուրքիան, հակառակ դրան, չի ընդունում, որ հայերի ցեղասպանություն է իրականացվել Օսմանյան կայսրությունում։
Այսօր, կատարվածին անդրադարձել է նաեւ լիտվական մի այլ առցանց պարբերական՝ lrytas.lt-ը, տպագրելով Լիտվայում մեծ ճանաչում ունեցող լիտվահայ եւ միաժամանակ Հայաստանի պատվո հյուպատոս Կարապետ Բաբայանի հոդվածը, որտեղ մասնավորապես անդրադառնալով արխիվի կայքէջից Հայոց ցեղասպանության մասին գրության հեռացման փաստին, նշել է. «Թուրքիան ունի Գլխավոր շտաբի վարչության և Ռազմավարական հետազոտությունների գրասենյակի արխիվները, որտեղ պաշտոնյաները որոշում են, թե որ պատմաբաններն ու հետազոտողները կարող են տեսնել այդ փաստաթղթերը և ինչ նյութեր են թույլատրվում ուսումնասիրել: 1960-ական թվականներից ի վեր, երբ մասնագետների սահմանափակ շրջանակին թույլատրվեց մտնել թուրքական արխիվներ, պետությունը գիտակցեց, թե որքան զգայուն և վարկաբեկող տեղեկատվություն կարող են պարունակել դրանք: Արդյունքում, սկսվել է արխիվների համակարգված պետական վերահսկողություն: Թուրքիայի Հանրապետության պատմությունը տեսել է մեկից ավելի ռազմական հեղաշրջումներ, և դրանցից յուրաքանչյուրից հետո նոր իշխանության եկած խմբերը հերթով ոչնչացրել, թաքցրել կամ վերակազմակերպել են արխիվները»:
Մյուս կողմից, Կարապետ Բաբայանը հստակ արձանագրել է, որ «Հայոց ցեղասպանության հետաքննության և Թուրքիայի ու Հայաստանի միջև միջպետական հարաբերությունների միջև նաև ուղղակի կապ չկա։ Պատմական հետազոտությունները դիվանագիտական կամ քաղաքական հարցերի հետ կապելու փորձը կարող է դիտվել որպես անուղղակի ճնշում կամ շանտաժ։ Թուրքիան կարող է ցանկացած պահի կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ, քանի որ հենց նա է փակել սահմանը և հրաժարվել դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության պատճառով»։
Հայաստանի Պատվո հյուպատոսը վերջում հստակ ընդգծել է, որ «Լիտվայի արխիվների գործունեությանը, պատմական հետազոտությունների ուղղություններին կամ ժողովրդավարական պետությունում գիտնականների աշխատանքի ազատությանը օտարերկրյա պետությունների կողմից ցանկացած միջամտություն Լիտվայի ինքնիշխանության կոպիտ խախտում է և միջամտություն երկրի ներքին գործերին։ Նման փորձերը պետք է մերժվեն հստակորեն, սկզբունքորեն և բոլոր օրինական միջոցներով»։
Մեզ հասած տեղեկությունների համաձայն, կատարվածի մասին արդեն տեղյակ են նաեւ Լիտվայի կառավարական շրջանակները եւ հուսանք, կենտրոնական արխիվի կայքէջից հեռացված լրատվությունը կվերականգնվի մոտ ապագայում։
Իրականում, լիտվական պարբերականների այս հաղորդագրությունները ցույց են տալիս, որ Թուրքիան ամենեւին մտադրություն չունի զիջելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցում, եւ շարունակելու է ուրացման իր քաղաքականությունը՝ փորձելով վերացնել հայերի ցեղասպանության մասին տարբեր երկրների արխիվային, գիտական կամ հասարակագիտական աղբյուրներում առկա հիշատակումները։
Հայաստանի կառավարական շրջանակների կողմից ցեղասպանության հարցում զիջումները մի անգամ եւս առիթ են տալիս, որպեսզի Թուրքիան նոր թափով լծվի ցեղասպանության ճանաչման դեմ պայքարին։ Սփյուռքի բոլոր հայկական կառույցները պետք է աչալրջորեն հետեւեն թուրքական կողմի նոր արշավին եւ չեզոքացնեն ցանկացած հակահայկական դրսեւորում։
Հակոբ Ասատրյան, Պրահա
orer.eu
