Հայաստանի վերջին խորհրդարանական ընտրությունների միջազգային մեկնաբանությունը վտանգավոր չափով մակերեսային է եղել։ Արտաքին լուսաբանման մեծ մասում քվեարկությունը ներկայացվել է որպես պարզ աշխարհաքաղաքական մրցակցություն՝ արևմտամետ կառավարության և իբր ռուսամետ ընդդիմության միջև։
Այս պատմույթը կարող է հարմար լինել օտար լսարանի համար, սակայն այն խորապես մոլորեցնող է։ Այն ազգային խոր ճգնաժամը վերածում է դիվանագիտական կարգախոսի և, այդպիսով, անտեսում տեղի ունեցածի իրական իմաստը։
Այս ընտրությունները հանրաքվե չէին այն մասին, թե հայերը նախընտրում են Մոսկվա՞ն, թե՞ Բրյուսելը։ Դա գաղափարական մրցակցություն չէր Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Դա, ամենից առաջ, ազգային բողոք էր նվաստացման, պարտության, հարկադրանքի և հայկական պետականության շարունակական քայքայման դեմ։
Հայ ընտրողների հստակ մեծամասնությունը մերժեց հետագա զիջումների, հետագա հանձնման և երկրի պատմական, սահմանադրական ու քաղաքակրթական հիմքերի հետագա կազմաքանդման ուղին։ Պաշտոնական արդյունքը կարող է այլ բան պնդել, սակայն քաղաքական իրականությունը պարզ է․ Նիկոլ Փաշինյանը չի ստացել հայ ժողովրդի վստահությունը։
Տեղի ունեցածը պարզապես վիճարկվող ընտրություն չէր։ Դա ընտրություն էր, որի լեգիտիմությունը հիմնովին խաթարվել է։ Գործընթացը նշանավորվեց ճնշման, ահաբեկման, վարչական վերահսկողության, ընտրովի իրավակիրառման և հետընտրական գործընթացի մանիպուլյացիայի մթնոլորտով։
Իշխող կուսակցության հաղթանակի պնդումը չի կարող առանձնացվել իշխանության այն լայն մեքենայից, որը ձևավորեց ընտրությունները քվեարկության օրվանից առաջ, ընթացքում և հետո։ Երբ պետական ինստիտուտները դադարում են գործել որպես հանրային կամքի չեզոք պահապաններ և փոխարենը վերածվում են մեկ մարդու իշխանությունը պահպանելու գործիքների, արդյունքը ժողովրդավարություն չէ։ Դա կառավարվող իշխանություն է։
Ուստի կենտրոնական հարցն այն չէ, թե Հայաստանը պետք է հարաբերություններ ունենա՞ Արևմուտքի, թե՞ Ռուսաստանի հետ։ Հայաստանը պետք է ունենա ինքնիշխան արտաքին քաղաքականություն՝ հիմնված սեփական ազգային շահի վրա։ Արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը չի կարող օգտագործվել որպես դիմակ ներքին անլեգիտիմության համար։
Կառավարությունը ժողովրդավարական չի դառնում պարզապես այն պատճառով, որ խոսում է Արևմուտքի լեզվով եւ ոչ մի աշխարհաքաղաքական պիտակ չի կարող արդարացնել ընտրակեղծարարությունը, ընդդիմախոսների նկատմամբ ճնշումները կամ ինստիտուցիոնալ հավասարակշռության ոչնչացումը։
Հունիսի 7-ի քվեարկությունը շատ ավելի խոր բանի մասին էր, քան դիվանագիտությունը։ Հայ ժողովուրդը շատ լավ հասկանում է, թե ինչ է նախապատրաստվում։ Նա լսում է Ադրբեջանի պահանջները։ Նա տեսնում է սահմանադրական փոփոխությունների ճնշումը։ Նա հասկանում է «նորմալացման» լեզվի հետևում թաքնված վտանգը, երբ այն կապված է ազգային պահանջների ջնջման, պատմական հիշողության թուլացման և հետագա տարածքային ու քաղաքական զիջումների ընդունման հետ։
Նա գիտի, որ այսպես կոչված ադրբեջանական «անկլավների» հարցը, Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու ճնշումը և այն մշտական պահանջը, որ Հայաստանը հրաժարվի Արցախի քաղաքական ժառանգությունից, մեկուսացված տեխնիկական հարցեր չեն։ Դրանք ավելի լայն փորձի մաս են՝ Հայաստանը վերաձևելու որպես ավելի թույլ և ավելի հնազանդ պետություն։
Հայաստանին պետք չէ օտար ներողամտություն ներքին ապօրինության հանդեպ։ Հայաստանին պետք չէ ձևական խորհրդարան կամ արհեստականորեն ստեղծված մանդատ։ Հայաստանին պետք չէ կառավարություն, որը օգտագործում է խաղաղության բառապաշարը՝ միաժամանակ հասարակությանը նախապատրաստելով հետագա հանձնման։ Եվ Հայաստանին պետք չէ, որ իր ազգային բանավեճը վերածվի Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև ծաղրանկարային ընտրության։
Հայաստանի առաջ կանգնած իրական ընտրությունն այլ է։ Դա ընտրություն է արժանապատվության և ենթարկվելու միջև։ Սահմանադրական կարգի և գործադիր գերիշխանության միջև։ Իրական խաղաղության և պարտադրված կապիտուլյացիայի միջև։ Ինքնիշխան ազգային ապագայի և Հայկական հարցը հայկական քաղաքական կյանքից աստիճանաբար դուրս մղելու միջև։
Հայ ժողովուրդն արդեն ավելի հստակ է խոսել, քան ենթադրում են պաշտոնական արդյունքները։ Նա չի քվեարկել նվաստացման նոր շրջանի օգտին։ Նա չի քվեարկել Արցախը ազգային հիշողությունից ջնջելու օգտին։ Նա չի քվեարկել ադրբեջանական յուրաքանչյուր պահանջ անխուսափելի համարելու օգտին։ Նա չի քվեարկել ինքնիշխանությունը արտասահմանյան ծափահարությունների հետ փոխանակելու օգտին։
Նա քվեարկել է Հայաստանի համար՝ նրա արժանապատվության, ինքնության, սահմանադրական կարգի և նրա իրավունքի համար՝ գոյություն ունենալու ոչ թե որպես մեծ տերությունների միջև սակարկության առարկա, այլ որպես ինքնիշխան պետություն։
Վարդան Օսկանյան, ՀՀ նախկին արտգործնախարար
