Լսելով Նիկոլ Փաշինյանի՝ մարտունեցի եւ ընդհանրապես արտագնա աշխատանքի մեկնող բոլոր խոպանչիներին ուղղված խոսքը դրսում նրանց շահածը հարկելու մասին, հիշեցի լիբանանահայ բազմարդյուն պատմաբան (այժմ հանգուցյալ) Լեւոն Վարդանի մենագրությունը Արեւմտյան Հայաստանում հայերի նկատմամբ կիրառված հարկային օսմանյան քաղաքականության մասին, որտեղ հիշատակվում է նաեւ, այլեւայլ տուրքերի եւ հարկերի թվում, դիշ քիրասի (ատամի վարձք) կոչվածը։
Այդ տուրք կոչվածի մոտավոր բացատրությունը հետեւյալն է. թուրք պետական պաշտոնյան մտնում է որեւէ հայի տուն, անշուշտ որպես անկոչ հյուր, լավագույնս հյուրասիրվում տանտիրոջ կողմից, ապա հեռանալիս ստանում է իր դիրքի կամ պաշտոնին համապատասխան գումար, որը, այո, կոչվում էր ատամի վարձավճար։ Չէ՞ որ, թուրքական տրամաբանությամբ, նա իր ատամներն էր մաշեցրել քո ճաշը ուտելիս, հետեւաբար պետք է վարձատրվի, ժամանակակից բառով՝ կոմպենսացվի դրա համար արժանիորեն։
Իր խոսքում Փաշինյանը հիշեցնում է, որ Մարտունուց, Գավառից եւ այլ բնակավայրերից Ռուսաստան կամ այլուր մեկնելու համար խոպանչին «Զվարթնոց» օդանավակայան հասնելու համար օգտագործում է պետական ճանապարհները (ի դեպ, դրանցից ոչ մեկը չի սարքվել Նիկոլի օրոք), որոնք գտնվում են պետական հոգածության տակ։ Չհամաձայնվելու դեպքում, Փաշինյանը մեծահոգաբար առաջարկում է փոխարենը կառուցել սեփական ճանապարհներ։ Բա՞։
Պատկերացնո՞ւմ եք, թե ի՞նչ կլինի, եթե հանկարծ մարտունեցիները, գավառցիները, գյումրեցիները ոգեւորվեն ու որոշեն օգտվել Նիկոլի շատ իմաստուն առաջարկից եւ առանձին-առանձին ճանապարհներ գցեն մինչեւ «Զվարթնոց»։
Ես էլ ի՛մ առաջարկը ունեմ խոպանչիներին՝ օպտիմալ եւ ավելի խնայողական. միանալ ու դեպի «Զվարթնոց» մեկ, լայնահուն պողոտա կառուցել, անունը՝ Խոպանուղի։
* * *
Բեյրութաբնակ ընթերցողներից խնդրում եմ շտապ ճարել ու Երեւան՝ Վարչապետարան ուղարկել Լեւոն Վարդանի հիշյալ գրքից մեկ օրինակ։ Փաշինյանը թեեւ կարիքը չունի դրան, սակայն հարկահանության տեսականին ճոխացնելու համար նրան չէր խանգարի թուրք-օսմանականով «դիվերսիկացնել» այն։
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
