Բանասեր, պատմաբան Խաչատուր Դադայանի գրառումը, –
1909 ԹՎԱԿԱՆ
Մարտին տեղի ունեցավ Ադանայի կոտորածը։ Աբդուլ Համիդին գահընկեց արեցին ու ձերբակալեցին։ ՛՛Նոր՛՛ թուրքերն անցան իշխանության, բանտարկեցին ու կախաղան հանեցին ինչպես թուրքերի, այնպես էլ․․․ հայերի։
Գրեթե նույն ժամանակ Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրվեց Մատթևոս Բ Իզմիրլյանը։ Ռուսաց ցարը նրան հաստատեց, բայց դեսպան Զինովևի առաջարկին՝ մեկնել Պետերբուրգ, կաթողիկոսը մերժեց։ Գնաց մայիսի վերջին, որպեսզի այնտեղից գար Ս․ Էջմիածին ու ստանձներ գահակալությունը։
Այդ ընթացքում ցարական իշխանությունը մոգոնեց ՛՛Դաշնակցության գործը՛՛ և քննիչ Լիժինի ձեռքով բանտարկեց շուրջ 500 հայ գործիչների, այդ թվում Հովհ․ Թումանյանին, Ավ․ Ահարոնյանին, նշանավոր բարերար, հանքարդյունաբերող Ալ․ Մելիք-Ազարյանին և այլոց։
Հունիսի սկզբներին Պետերհոֆում տեղի ունեցավ Նիկոլայ Բ կայսեր և Մատթևոս Բ կաթողիկոսի հանդիպումը, որը տևեց 28 րոպե։
Ունկնդրության ժամանակ կաթողիկոսն ասաց /թարգմանում էր Ն․ Մառը/․ ՛՛Խորին համոզում ունիմ, որ ամենայն Ռուսաց ամենաողորմած թագաւոր-կայսրը կը թոյլատրէ ինձ՝ իր ամենահաւատարիմ հպատակին, յայտնելու թէ արդարութիւնը, գթութիւն ու շնորհը Ն․ Մեծութեան հետ անմեկին նոյնացած են։ Այս խոր համոզումիս հետևանքով Նորին Վեհափառութեան Կայսերական գթութիւն ու շնորհը պիտի խնդրեմ իր հաւատարիմ հայ բանտարկեալներու ազատման համար՛՛։
Այստեղ Նիկոլայ Բ ընդհատում է և ասում․ ՛՛Մինչև Կովկաս հասնեք, նրանք ազատված կլինեն՛՛։
Այդպես էլ լինում է՝ բոլորին ազատ են արձակում։
Հիմա հարց՝ եթե հանկարծ Գարեգին Բ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը Փաշինյանին խնդրեր ազատ արձակել, թեկուզ, Սյունիքի քաղքապետերին, ի՞նչ պատասխան կստանար․․․
