Պատմութիւն, Ինքնութիւն եւ Ազգային Պատասխանատուութիւն
Հայ հասարակական եւ քաղաքական քննարկումներու զանազան շրջանակներուն մէջ կը շրջանառուի խօսոյթ մը, որ որքան տարածուած է, նոյնքան ալ պատմականօրէն անհիմն է. իբր Հայ Առաքելական Եկեղեցին պէտք է հեռու մնայ պետական քաղաքականութենէ, մինչդեռ պետութեան թոյլատրելի է, նոյնիսկ քաջալերելի է, միջամտել Եկեղեցւոյ ներքին կեանքին։ Այս երկակի չափանիշը ոչ միայն կը հակասէ հայ ժողովուրդի աւելի քան 1700 տարուան պատմութեան, այլ նաեւ գիտակցուած փորձ մըն է լռեցնելու այն հաստատութեան ձայնը, որ կը ներկայացնէ բնակչութեան մօտաւորապէս 92 տոկոսը եւ եղած է ազգային գոյատեւման հիմնական սիւնը։
Այս խմբագրականը նպատակ ունի վճռականօրէն մերժելու այդ սուտ նախադրութիւնը՝ պատմական փաստերով ցոյց տալով, որ Եկեղեցւոյ անչատումը Հայաստանի քաղաքական կեանքէն անկարելի է, անխոհեմ եւ հակասական է հայկական ինքնութեան բնոյթին։
Պատմական Անժխտելի Ճշմարտութիւնը. Եկեղեցին եւ Ազգը Անբաժան Են.
Հայաստան՝ Աշխարհի Առաջին Քրիստոնեայ Պետութիւնը (301)
301 թուականին Տրդատ Գ. Մեծ թագաւորին օրով, քրիստոնէութիւնը հռչակուեցաւ իբր Հայաստանի պետական կրօն, որով Հայաստան դարձաւ աշխարհի առաջին երկիրը, որ պաշտօնապէս ընդունեց Քրիստոնէութիւնը։ Ասիկա պատահեցաւ Կոստանդիանոսի Միլանի հրովարտակէն (313) տասը տարի առաջ եւ Հռոմէական կայսրութեան պաշտօնական քրիստոնէացումէն (380) ութսուն տարի առաջ։ Ասորմով, Հայաստան սահմանեց պատմական նախադէպ մը, որ ուրիշ ազգ մը չի կրնար իրեն վերագրել։
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը, որ մկրտեց թագաւորը եւ ձեռնադրուեցաւ իբր Հայ Եկեղեցւոյ առաջին Կաթողիկոսը, հիմնեց ոչ միայն կրօնական հաստատութիւն մը, այլ նաեւ հայ ազգային ինքնութեան հիմքը։ Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցումը 303 թուականին սկիզբ դրաւ հոգեւոր, մշակութային եւ ճարտարապետական աւանդութեան մը, որ կը պահպանուի մինչեւ օրս։
Եկեղեցին՝ Ազգային Ինքնութեան Պահապան Դարաւոր Օտար Տիրապետութիւններու Ընթացքին
1375 թուականին Կիլիկեան Հայաստանի վերջին թագաւորութեան անկումէն ետք, հայ ժողովուրդը դարերով մնաց առանց պետականութեան։ Այդ պայմաններուն մէջ Կաթողիկոսը ստանձնեց ոչ միայն հոգեւոր, այլ նաեւ ազգային-քաղաքական առաջնորդի դեր։ Աւելի քան հինգ դար՝ Օսմանեան եւ ապա Ռուսական կայսրութիւններու տիրապետութեան ներքեւ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին մնաց ազգային շարունակականութեան միակ խորհրդանիշը։
Երբ պետութիւնը դադրած էր գոյութիւն ունենալէ, Եկեղեցին պահպանեց հայոց լեզուն, մշակոյթը, սովորութիւնները եւ պատմական յիշողութիւնը։ Առանց Եկեղեցւոյ, հայկական ազգը պարզապէս չէր պահպանուիր։ Ասիկա հռետորաբանութիւն չէ, այլ պատմականօրէն փաստագրուած իրողութիւն մըն է։
Հայոց Ցեղասպանութիւնը. Եկեղեցին՝ Ոչնչացման Առաջնային Թիրախ
1915–1923 թուականներուն, երիտթրքական վարչակարգի կողմէ իրականացուեցաւ 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութիւնը, որուն ընթացքին սպաննուեցաւ աւելի քան 1.5 միլիոն հայ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին դարձաւ ցեղասպանութեան առաջին նշանակէտերէն մէկը։ Օսմանեան իշխանութիւնները դիտումնաւոր կերպով ոչնչացուցին շուրջ երկու հազար եկեղեցի եւ երկու հարիւր վանք, բռնագրաւեցին եկեղեցական ողջ ունեցուածքը եւ համակարգուած կերպով սպաննեցին հոգեւորականները։
Ինչո՞ւ էր Եկեղեցին հիմնական նշանակէտը։ Որովհետեւ յանցագործները յստակօրէն կը հասկնային այն, ինչ որ այսօր կարգ մը քաղաքական գործիչներ կարծես թէ մոռցած են. Հայ Առաքելական Եկեղեցին հայկական ազգային ինքնութեան ողնաշարն է։ Եկեղեցւոյ ոչնչացումը կը նշանակէր ազգին ոչնչացումը։
Ցեղասպանութիւնը ոչ միայն ֆիզիքական, այլ նաեւ մշակութային եւ հոգեւոր բնաջնջում էր։ Եւ այնուամենայնիւ, Եկեղեցին գոյատեւեց եւ շարունակեց պահպանել հայկական ինքնութիւնը։
Սփիւռքը. Եկեղեցին՝ Հայութեան Կեդրոնը
Ցեղասպանութենէն ետք, հարիւր հազարաւոր հայեր ցրուեցան աշխարհով մէկ՝ Մերձաւոր Արեւելք, Եւրոպա, Ամերիկա։ Ի՞նչն էր որ կը պահէր այդ բեկբեկուած սփիւռքը միասնական։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին։
Ուր որ հայերը կը հաստատուէին, առաջին հիմնուող կառոյցը եկեղեցին էր։ Ապա կը ստեղծուէին դպրոցները, մշակութային եւ համայնքային կազմակերպութիւնները։ Եկեղեցին դարձաւ սփիւռքեան հայութեան ինքնութեան առանցքը։
Այսօր Հայաստանի բնակչութեան շուրջ 92 տոկոսը իրեն կը համարէ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հետեւորդ։ Ասիկա բացառիկ ազգային համախմբուածութիւն է ժամանակակից աշխարհին մէջ։
Ներկայիս Իրողութիւնը. Պետութեան Միջամտութիւնը Եւ Եկեղեցւոյ Մեղադրումը
Վերջին տարիներուն, Հայաստանի իշխանութիւններուն եւ Եկեղեցւոյ միջեւ լարուածութիւնը հասած է աննախադէպ մակարդակի։ 2023 թուականին Արցախի կորուստէն ետք, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ. հրապարակավ կոչ ուղղեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի հրաժարականին՝ զինք պատասխանատու նկատելով ազգային ողբերգութեան համար։
Իշխանութիւններուն արձագանգը խօսուն էր. 2025 թուականի Յունիսին վարչապետը հրապարակաւ պահանջեց Կաթողիկոսին հրաժարականը, իսկ կարգ մը բարձրաստիճան հոգեւորականներ ենթարկուեցան հետապնդումներու։
Այստեղ ի յայտ կու գայ ակնյայտ հակասութիւնը. մինչ Եկեղեցին կը մեղադրուի քաղաքականութեան մէջ «միջամտելու» համար, հէնց պետութիւնն է որ կը խախտէ սահմանները՝ միջամտելով Եկեղեցւոյ ներքին կեանքին։
Եթէ Եկեղեցին իրաւունք չունի կարծիք յայտնել ազգային ճակատագրի մասին, ապա ինչո՞ւ պետութիւնն ունի իրաւունք որոշելու, թէ ով պէտք է ղեկավարէ Եկեղեցին։
Եկեղեցին՝ ազգային դիմադրութեան վերջին գիծը
Երբ բնակչութեան մեծամասնութիւնը իրեն նոյնացնէ Եկեղեցւոյ հետ, Կաթողիկոսի ձայնը ժողովուրդի ձայնն է։ Երբ Եկեղեցին քննադատէ իշխանութիւնները, ատիկա կուսակցական քաղաքականութիւն մը չէ, այլ պատմական առաքելութիւն մըն է։
Արցախի կորուստը սովորական քաղաքական հարց մը չէ․ ատիկա ազգային ողբերգութիւն մըն է։ Այդ պայմաններուն մէջ Եկեղեցին ունի ոչ միայն իրաւունք, այլ նաեւ բարոյական պարտականութիւն՝ բարձրաձայնելու։
Եզրակացութիւն․ Եկեղեցին պաշտպանել կը նշանակէ պաշտպանել ազգը
Հայ Առաքելական Եկեղեցին պարզապէս կրօնական հաստատութիւն մը չէ։ Անիկա հայկական ինքնութեան հոգեւոր, մշակութային եւ պատմական առանցքն է։ Անիկա պահպանեց ազգը, երբ պետութիւնը վերացած էր, վերապրեց Ցեղասպանութիւնը եւ միաւորեց Սփիւռքը։
Եկեղեցին լռեցնելը չի նշանակեր արդիականացնել Հայաստանը։ Անիկա կը նշանակէ թուլցնել այն հիմնասիւնը, որուն վրայ կանգնած է ազգը։
Հայ Առաքելական Եկեղեցին Հայաստանի հոգին է։
Ով որ յարձակի Եկեղեցւոյ վրայ՝ կը յարձակի Հայաստանի վրայ։
Ով որ պաշտպանէ Եկեղեցին՝ կը պաշտպանէ հայ ազգի յաւերժութիւնը։
Ընտրութիւնը մեր առջեւ է։ Պատմութիւնը մեզ կը դիտէ։ Մեր նահատակ նախնիները երկինքէն մեզ կը դատեն։ Ապագայ սերունդները մեզ պիտի հարցնեն․ արդեօ՞ք մենք եղանք արժանի ժառանգները 1700 տարուան անխախտ հաւատքի, թէ՞ դարձանք այն վախկոտ սերունդը, որ կամաւոր զիջեցաւ այն, ինչ որ ոչ մէկ նուաճող կարողացաւ խլել մեզմէ։
Թող իւրաքանչիւր հայ պատասխանէ իր խղճմտանքով, իր քուէով եւ իր ձայնով․ պատմութեան ո՞ր կողմը կը փափաքի կանգնիլ։
ՍԵՐԽԻՕ ՆԱՀԱՊԵՏԵԱՆ
Բուենոս Այրես, Արգենտինա, «Սարդարապատ» շաբաթաթերթի գլխ. խմբագիր
