Հպարտությունս թույլ չի տալիս ասել՝ ինչ սուղ պայմաններում ենք ապրում Արցախում
«Դադիվանքը որտե՞ղ է գտնվում, իսկ Գանձասա՞րը»,- հարցրեցի առաջին անգամ մեր դպրոց ու հենց մեր դասարան ոտք դրած «Հայոց պատմություն» առարկայի ուսուցչուհուն՝ ընկեր Խաչատրյանին: Հարցերս իզուր չէ, որ Արցախին էին վերաբերում, ընկ Խաչատրյանը Ախթալա Արցախից էր եկել: Թարթառի կարկաչի ամեն ելևէջն էր ցանկանում փոխանցել, Դադիվանքի հավատի ու զորության մասին պատմում էր աղոթքի պես:
Չդիմացավ, մի օր ճամպրուկը կապեց, թե՝ ես, ու իմ զմրուխտ Արցախը, իմ «Կանաչ ժամն» ու «Սպիտակավորը»: Արցախում էինք հանդիպում, ու ոչ թե որպես ուսուցիչ- աշակերտ, այլ՝ Արցախի կարոտով ապրողեր: Հիմա էլ ենք կարոտով ապրում. պատերազմից հետո ես Արցախ չեմ գնացել (օտարի խիստ հայացքի ներքո իմ հայրենիք մուտք գործել չեմ կարող), ուսուցչուհիս էլ Շուշվա իր տունն է կարոտում, որ հակառակորդին է թողել վերանորոգած, արած-դրած վիճակում՝ ձմեռվա տեսակ-տեսակ փակոցներով ներառյալ:
Այս օրերին, երբ Արցախի մասին տեղեկության հիմնական աղբյուրը պաշտոնյաներն են, որոշեցի զրուցել շարքային արցախցու հետ, այս դեպքում՝ մանկավարժ, այս պահին Ստեփանակերտում բնակվող Զարինե Խաչատրյանի հետ:
– Արցախի նախագահ Հարությունյանն Արցախը հայտարարեց աղետի գոտի: Որպես տեղի բնակիչ՝ ինչպե՞ս կբունթագրեք Արցախում տիրող այժմյան վիճակը: Ինչպե՞ս են մարդիկ հաց, սնունդ ձեռք բերում: Կյանքն ինչպե՞ս է այդտեղ:
– Անկեղծ ասած՝ Արցախը՝ որպես աղետի գոտի, կարելի էր համարել 2020-ի նոյեմբերի 9-ից հետո՝ չարաբաստիկ եռակողմ համաձայնագրից հետո, քանի որ գնալով, օր օրի ամեն ինչ էլ ավելի է անորոշ ու վտանագավոր դառնում: Իսկ շրջափակումից հետո կյանքն Արցախում կարծես կանգ է առել: Հպարտությունս պարզապես թույլ չի տալիս ասելու, թե այստեղ ինչ պայմաններում ենք ապրում: Արցախում ամեն ինչ կաթվածահար է եղել: Կապն ամբողջությամբ կտրված է մայրաքաղաքի ու գյուղերի միջեւ, Ստեփանակերտում որեւէ տեսակի տրանսպորտ չի գործում: Մի կետից մյուսը հասնում ենք ոտքով: Բայց բոլորս էլ աշխատանքի ենք գնում, ու արդեն տունդարձի ճանապարհին սկսում ենք սնունդ հայթայթել: Սնունդ ասվածը հարաբերական է, քանի որ չկա ձեթ, շաքարավազ, միրգ ու կաթնամթերք, իսկ բանջարեղենը՝ բավականին սուղ ու բարձր գներով։ Քայլում ես փողոցով. ոչ մի ավտոմեքենա չկա… Ծեր ու մանուկ միմյանց նայում են շվարած, անորոշ ու հուսահատ հայացքով։ Արցախում ապրող յուրաքանչյուր մարդ, այո, հողի նվիրյալ է, բայց բոլորս էլ մարդ ենք, մսից ու արյունից ենք, պողպատից ձուլված չենք։ Մի խոսքով՝ կյանքն Արցախում կարծես կանգնել է:
– Ո՞րն է արցախցու թիվ մեկ հարցն այսօր:
– Յուրաքանչյուր ազգի համար թիվ մեկ հարցն անվտանգությունն է, որից էլ կախված է նրա ապագայի տեսլականը, իսկ Արցախում ապրող հայի համար դա ուղղակի անհրաժեշտություն է: Ամենօրյա խնդիրներ, իհարկե, շատ կան, օրինակ՝ սնունդ հայթայթել, դեղորայք և այլ, բայց առաջնայինն անվտանգության խնդիրն է:
– Ինչպե՞ս են արցախցիները տեսնում այս ամեն ինչի հանգուցալուծումը:
– Հանգուցալուծման ճանապարհները տարբեր են, սակայն մի բան է հստակ, որ խնդիրը պետք է լուծվի Երևանում: Բայց քանիր որ իշխանությունը դեռևս գտնվում է արկածախնդիրների ձեռքում, բնականաբար, լուծման տարբերակները «դժգույն ու դժբախ» են լինելու: Արցախցին իրեն չի տեսնում Ադրբեջանի կազմում, քանզի երբեք չի եղել Ադրբեջանի մաս, միշտ էլ եղել է ինքնիշխան:
– Դուք Շուշիում տուն եք կորցրել, հիմա էլ, փաստորեն, կորցրել եք Հայաստանի հետ կապը, ի՞նչ զգացողություններ ունեք:
– Ցավս, վստահեցնում եմ, Շուշիում կորցրած տունս չէ, այլ՝ հենց հայոց բերդաքաղաքը, որ աշխարհի ամենագեղեցիկ անկյունն է: Այն դժգույն ու դժբախտ չէ. դա ասողներն իրենք են դժգույն ու դժբախտ, հոգով խեղճ ու տկար: Առանց Արցախի, ես ուղղակի չեմ կարող ապրել, այս հողն է ինձ ուժ տալիս, ապրեցնում ու զորացնում, իսկ հայրենիքը պետք է սիրել ոչ թե հեռվից, այլ հայրենիքում ապրելով: Մինչ հիմա չեմ հասկացել ու չեմ էլ հասկանալու իմ այն հայրենակիցներին, որ պատերազմից հետո Արցախ չեկան: Թող չասեն՝ պայմանները լավը չէին. դա արդարացում չունի: Ես ապրում եմ Արցախում վարձակալված բնակարանում, բայց ես այստեղ իմ Տանն եմ. սա՛ է իմ Հայրենիքը, իմ հողն ու ջուրը: Հայրենիքը սիրում են՝ այդտեղ ապրելով, նրան ամուր փարվելով, նրա ցավը զգալով ու դարդին դարման անելով:
Սեւակ Վարդումյան
